Prva stranica Fotografije Mapa Forum E - mail Galerija slika BNS novosti

 

BANATSKO

NOVO - SELO

1765 - 1977

monografija

 

SARADNICI —. OBRAĐIVAČI:

Vasile Beka, novinar (Pančevo); Petru Besu, nastavnik (Ban. Novo Selo); Pavel Blagoje, službenik (Pančevo); Petar Čomlava, upravnik Doma kulture (Ban. Novo Selo); Dr Milorad Dečić, profesor Umetničke akademije (Novi Sad); Stevan Dakonović, službenik (Ban. Novo Selo); Dr Radu Flora, redovni profesor Univerziteta (Beograd); Vasile Flora, nastavnik (Ban. Novo Selo); Branko Franeta, nastavnik (Ban. Novo Selo); Dušan Jelaš, profesor (Ban. Novo SeIo); Jelena Knežević, profesor (Banatski Karlovac); Silvija Malajmare, bibliotekar Doma kulture (Ban. Novo Selo); Mr Mirjana Maluckov, kustos Vojvođanskog muzeja (Novi Sad); Aleksandar Malušević, novinar (Pančevo); Mirjana Pernjak, profesor (Ban. Novo Selo); Ing Petru Pomana, službenik PIK ,,Tamiš,, (Ban. Novo Selo); Miodrag Stejić, profesor Pančevo).

 

Konsultanti:

 

Jonika Ardeljan, Lazar Boljancu-Lazi, George Bosiok, Nikolice Flora, Borivoj Jovanović, Petar Kostić, Ljuba Mandreś, Todor Mandreš, Mara Popović, Sever Šdiku, Jonel Tođeraš, Sava Ubiparip, Dojna Živan.

 

K o o r d i n a t o r:

PROF. DR RADU FLORA

 

 

PREDGOVOR

       Ova monografija je kolektivni rad sinova našega sela, bilo da se oni nalaze na nekim dužnostima u selu ili da su odavde potekli i otišli drugde, ali u svoje rodno mesto još uvek navraćaju vezani rodbinskim ili nostalgičnim momentima. Tu su se priključili i neki prosvetni i kulturni radnici i pregaoci koji su, sa službom, došli u Banatsko Novo Selo i zavoleli ga, pa su, kao izraz svoje ljubavi, doprineli svojim prilozima ovoj monografiji. Posebnu pomoć u izradi ovog kolektivnog rada dali su nastavnici i profesori mesne škole ,,Žarko Zrenjanin,, , sama škola imajući u istoriji sela, tradiciju dugu skoro kao postojanje samoga sela. Posebnu je pomoć ukazao, u raznim razvojnim fazama izrade monografije, kao i ličnim udelom, Stevan Đakonović, poznat inače kao veliki ljubitelj starina, objekata i ljudi ovoga mesta.

      Monografija je kolektivno delo dvadesetine autora, stručnjaka i zainteresovanih za pojedine aspekte života sela, u prošlosti i sadašnjosti. Kao takva, ona će ispoljiti mestimično (mada se pokušalo sve to ujednačiti i pretopiti u jedinstvenu celinu) neke stilske i metodološke neujednačenosti. Mada je intencija obrađivača bila da u prvom redu sakupe što više činjeničnog materijala s odnosom na samo selo, a i malo šire područje, da ga sistematski iznesu i prokomentarišu, bez ikakve intencije i dokazivanja kojih bilo teza. To je nepristrasna, činjenička istorija sela i kao takvu je valja i shvatiti. Ona je kompleksna i obuhvata sve vidove aktivnosti, na raznim poljima i u raznim vremenskim periodima. Tu su i ljudi i njihova dostignuća, njihova materijalna i duhovna kultura.

     Ova knjiga nije naučni rad u užem smislu. To je samo spisak sređenih fakata o selu. Ali nije ni čista faktografija. Zbog ovoga svog profila, a i iz razloga ekonomičnosti, kolektiv obrađivača se je složio da stranice knjige ne opterećuje fusnotama, mada za svaki izneseni podatak (osim onih koji su dati po sećanju ljudi, na osnovu usmenog predanja) postoji pokriće u arhivskom materijalu i postojećoj literaturi, o selu i ovom regionu.   Korišćena literatura (i samo ova) data je, na kraju, u priloženoj bibliografiji. Plan sela, karte i ilustrativni materijal, kojî je samo delimično korišćen (negde objavljen), može ovu sliku događaja i zbivanja u selu, na raznim poljima, samo dopuniti. Ovaj je sakupljen izričito u selu. Takođe i arhivski materijali i zapisi (stariji), koji su takođe sveži.

      Pojava ove monografije, sada i na ovom mestu, ima se zahvaliti i lepoj zamisli emisije ,,Znanje-imanje,, u selu (5. februar 1978), koja, među ostalima, podstiče aktivni, kulturni i stvaralački život se!a. Monografija jeste i njeno delo. A i onih koji su materijalno doprineli oživotvorenju i same emisije, a i monografije sela kao takve. Smatramo svojom prijatnom dužnošću da, na ovom mestu, pomenemo najvažnije pokrovitelje i sponzore: Mesna zajednica i Mesna konferencija SSRNV iz Banatskog Novog Sela, koje su akciju ne samo organizovale, već i materijalno i moralno potpomagale, SIZ kulture SO Pančevo je izričito za monografiju odvojila znatna sredstva. Pominjemo među sponzorima , i: PIK ,,Tamiš,, (Pančevo), ROP ,,Budućnost,, (u sklopu PIK-a ,,Tamiś,,) iz sela, Rafineriju nafte (Pančevo), ,,Seme,, (Beograd), Komercijalnu banku (Pančevo), ,,INA,, (Zagreb) OOUR Beograd, i dr.

      Posebno bismo se hteli zahvaliti, na ukazanoj pomoći prilikom sakupljanja građe za monografiju (pojedinih naših saradnika), Istorijskom arhivu iz Pančeva, Narodnom muzeju iz Pančeva, kao i Gradskoj biblioteci ,,Veljko Vlahović,, iz Pančeva. Takođe i spoljnim stručnim saradnicima, koji su pristali da vrše ankete u našem selu i obrade pojedine aspekte života i rada ili govora meštana: dr Miloradu Dešiću i Mr Mirjani Maluckov, oba iz Novog Sada. Mr Mirjana Maluckov nam je stavila na raspoloženje i fotografski materijal, s odnosom na naše selo, koji se čuva u Etnološkoj zbirci Vojiođanskog muzeja u Novom Sadu, na čemu posebno zahvaljujemo.

     Najzad, reči najveće zahvalnosti upućujemo ovim putem Dr Radu Flori, poreklom iz našeg sela, inače profesoru Beogradskog univerziteta, koji je dao ne samo projekat monografije kao takve, već se dobrim delom brinuo i o njenoj realizaciji, okupljanju saradnika, kao i što se primio odgovornog posla redaktiranja samog teksta monografije, a lično obradio neka od važnih poglavlja ove knjige.

Svima neka je upućena naša blagodarnost, koju će, nadamo se, iuduće generacije znati ceniti,

 

U Banatskom Novom Selu,

31. januara 1978. godine

 Petar Čomlava

predsednik Mesne konferencije SSRNV

 

 GEOGRAFSKI PRIKAZ SELA

Geografski položaj

Banatsko Novo Selo se nalazi u južnom delu Banata. Prostire se na 45° 0 min severne geografske širine, tačno na sredini severne polulopte, i na 18° i 28 min istočne geografske dužine. Pripada Opštini Pančevo, od koga je udaljeno 18 km u pravcu severoistoka. Kroz samo naseljeno mesto prolazi put prvoga reda koji spaja Jugoslaviju i Rumuniju. Neposredno pored mesta izgrađena je železnička pruga takođe međunarod nog značaja.

Morfološki izgled

  Banatsko Novo Selo izgrađeno je na Južnobanatskoj lesnoj zaravni. Ova lesna zaravan predstavlja zasebnu morfološku celinu. Prostire se između doline Tamiša na zapadu i severozapadu zatim Dunava na jugu, dok na severozapadu dopire do Ilandžanske i Alibunarske depresije i, najzad, na istoku do podnožja Vršačkih planina i Belocrkvanske kotline.

Južnobanatska lesna zaravan zauzima centralni položaj na južnoj lesnoj terasi čija je nadmorska visina oko 104 m. južnobanatska lesna zaravan je 10—20 m viša od južnobanatske lesne terase i kao viši plato dominira tim terenom. Južnobanatska lesna terasa je viša od aluvijalne ravni Dunava 6—8 m.

Na Južnobanatskoj lesnoj zaravni jasno su izražena dva dela, i to: jugozapadni i severoistočni. Banatsko Novo Selo leži na južnoj strani jugozapadnog dela. Duž glavne ose Juźriobanatske lesne zaravni severozapad-jugoistok, prostire se Velika ili Banatska peščara, zbog toga Južnobanatska lesna zaravan ima potkovičast izgled. Ova lesna zaravan danas predstavlja fosilni oblik eolsko-akumulativne tvorevine.

 

    U okviru jugozapadnog dela Južnobanatske lesne zaravni, po morfološkom kriteriju, možemo izdvojiti tri osnovna morfološka elementa, i to:

1) površinu lesne zaravni,

2) prelaznu zonu i

3) lesni odsek pregib.

       U sastavu ovih morfoloških elemenata najveći deo zauzima les i peskovita les. Od lesa je sastavljena površina lesne zaravni i lesni odsek, dok je peskovit les dominantan u prelaznoj zoni.

    1. Površina lesne zaravni ima izgled, u ovom delu, razvučenog trougla, čija se maksimalna širina nalazi između Bavaništa i Vrela i iznosi 15 km, dok je između Kačareva i Banatskog Novog SeIa svega 8 km. To je posledica različitog dejstva vetra, kako prostorno, tako i vremenski. Vetar je bio ciominantan u periodu suve klime, kada se upravo i taložila ova vodeća formacija les. Međutim, u ovoj morfološkoj celini vetar je i danas prisutan, ali naravno ni približno nema onaj značaj zamodelovanje reljefa kakav je nekad imao. Danas je les već prekriven humusnim prekrivačem.

     Razgraničavanje jugozapadnog dela Južnobanatske lesne zaravni na tri morfološka elementa učinjeno je i na osnovu morfološkog izgleda površine. Mikrooblici koji se javljaju na površini su lesne vrtače i lesne dine. Lesne vrtače daju osnovno obeležje, pečat površini lesne zaravni. Međutim, lesne vrtače nisu ravnomerno raspoređene po celoj površini lesne zaravni već su skoncentrisane, uglavnom, u četiri potesa.

    Jedan od potesa, ujedno i najveći, nalazi se u prostoru između Dolova i Banatskog Novog Sela u površini od oko 30 km2. Oblik vrtača u ovom potesu je različit. Najčešće je elipsast pravougaoni itd. Najveće po površini su vrtače poligonalnog oblika, čiji prečnik iznosi 300—800 m. Vrtače su vrlo česte, tako da ih može biti po 50 na jednom km2. One se ovde smenjuju sa ravnim delovima površine lesne zaravni na svega 50—100 m razdaljine.

    Zbog toga je površina ovoga potesa jako valovita i ima izgled ,,boginjavog ,, krasa iz kraških predela.

2. Drugi morfološki elemenat je prelazna zona. Ona je pretežno sastavljena od peskovitog lesa. Međutim, ona nije

jasno izražena kao površina lesne zaravni.

    U celini i ona ima izgled jako razvučenog ravnokrakog trougla, čija se osnovica prostire između Banatskog Novog Sela i Vladimirovca. U tom pravcu dostiže širinu oko 6 km. Ona se dalje nastavlja kao jedinstvena celina na prelaznu zonu prema Crepaji i na severu prema Seleušu.

    3. Kao treći morfološki elemenat može se izdvojiti lesni odsek pregib. Jugozapadni deo Južnobanatske lesne zaravni odvojen je od niže lesne terase odsekom koji se na većem delu razvija u uže ili šire pregibe. Samo selo, kao što je već izneto, leži na površini lesne zaravni, ali se njen atar zapadno i južno od sela prostire preko ovih pregiba.

       Prvobitni izgled lesnog odseka pregiba je u supodinskom delu izmenjen naknadnom akumulacijom rečnih i eolskih sedimenata. Tako su stvoreni uslovi za formiranje novih oblika: dolina rečnih terasa.

    Takav fosilni oblik izražen je istočno od puta Banatsko Novo Selo—Pančevo. To je, u stvari, staro rečno korito, koje je u vezi sa prirodnim hidrografskim sistemom Nadel.

    Ovaj deo je morfološki jasnije izdvojen od prelazne zone. Na njemu se nalaze mikro oblici: lesne vrtače i dva pregiba, čija je visina 5 i 10 rn. Na zapadnom delu spušta se na nižu lesnu terasu koja je sastavljena od barske facije lesa.

Danas je barska facija lesa već pokrivena slojem kopnenog lesa.

     Kao zaključak se može izvesti da je morfološki izgled Banatskog Novog Sela interesantan, raznovrstan i zbog toga se može koristiti više morfoloških celina.

Pedološki sastav zemljišta

      Atar Banatskog Novog Sela leži na različitom pedološkom tlu. Posmatrajući pedološku kartu, možemo ipak izdvojiti nekoliko tipova tla, i to: černozem, peskoviti černozem, čcrnozem i livadsku crnicu, kao i žuti, smđi i crni pesak.

   Černozem zahvata zapadni i jugozapadni deo atara Banatskog Novog SeIa. Kao tip zemljišta černozem se odlikuje nizom važnih morfoloških, hemijskih, fizičkih i bioloških osobina. Sve ove osobine zajedno obezbeđuju ovom zamljištu plodnost i produktivnost. Jedna od važnih njenih osobina je tamni humusni sloj, koji postepeno prelazi u svetliju boju, a koja na dubini od 70—80 cm prelazi u žućkastu ilovaču.

   Tamna organska materija, humus, dobro je izmešana sa mineralnim česticama zemljišta, pa se čak i pri uveličavanju ne može razlikovati. Ovaj humus černozema je poreklom od ostataka nekadašnje stepsko-travne vegetacije, koja je danas vrlo pogodna za obradu. Dovoljno je porozan, uvek iznad 50%, a sadržaj humusa je 4—8%. Važna hemijska osobina černozema je da sadrži kreč, kao i razne druge materije. Na linijiSefkerin—Banatsko Novo Selo rasprostranjen je karbonatni černozem.

   Peskoviti černozem je karakterističan najviše za Južnobanatsku lesnu zaravan. Rasprostranjen je na severoistočnom delu atara Banatskog Novog Sela. Odlikuje se manjom produktivnošću i većom peskovitošću.

  Livadske oranice se prostiru na jugoistočnom i južnom delu, kao i na severozapadnom delu od samoga sela. Vrlo je plodna i često prelazi produktivnost černozema.

   Za razliku od livadske crnice, žuti, smeđi i crni pesak je najmanje plodan, a i zahvata najmanji deo atara Banatskog Novog Sela. Nalazi se na njegovom istočnom delu.

Klimatske odlike

      Pošto se Banatsko Novo Selo nalazi na 18 km udaljenosti od Pančeva, na geografskoj širini 45° i O i na nadmorskoj visini od 104—124 m, to se za klimu ovoga mesta mogu koristiti podaci koji važe za Pančevo i Južni Banat. Interesantno je da se Banatsko Novo Selo nalazi tačno na polovini severne polulopte, tj. na jednakoj udaljenosti od pola i polutara. S druge strane, mala nadmorska visina omogućava prodiranje hladnih vazdušnih masa kroz poznata ,,Bečka,, vrata, koje kao severni i severozapadni vetrovi struje preko Panonske nizije i južnog Banata. Temperature vazduha mogu se zimi dosta nisko spustiti. Sa druge strane, južni Banat je na udaru košavskog vetra, tj. suvih i često hladnih vazdušnih struja koje se probijaju kroz rečna korita i planinske klisure u predelu Karpata.

    Pošto je temperatura vazduha jedan od bitnih klimatskih elemenata, to ćemo se prvo na njemu zadržati. Maksimalna temperatura je avgusta meseca i iznosi 24,2°C, a minimalna januara i iznosi l,7°C.  Podaci se odnose na period od 1948. do 1954. godine. Međutim, poslednjih godina klimatske prilike su se znatno izmenile, tako da su temperature u januaru često ispod nule, a u letnjim mesecima daleko premašuju datu cifru.

    U vezi sa temperaturom, ističe se da se prvi mrazevi mogu javiti u drugoj polovini oktobra meseca, dok se pozni mrazevi javljaju tek decembra Takvi pozni mrazevi bili su poznati 1929, 1933, 1938, 1940, 1942. itd. Međutim, izrazito jake zime sa ranim mrazevima bile su 1931, 1952, 1955, 1956, 1963. itd.

    Najtopliji letnji meseci su juli i avgust, kao što je napomenuto, sa prosečnom temperaturom 23,1°C. Međutim, ponekad su temperature u julu i do 40°C, kao što je bilo 1924, 1928, 1938, 1952. itd.

    Padavina ima relativno malo, svega 550—650 mm godišnje. Karakteristično je da su padavine tako raspoređene, da se poklapaju sa najvažnijim vegetacionim periodima. Tako maja meseca iznose 78,3 cm, a početkom leta, juna meseca, 96,7 cm. Maksimum i minimum padavina se ne poklapa sa maksimumom i minimumom temperatura. Ovaj kraj je poznat po čestim sušnim periodima. Tako je u vremenu od 1925—1960. godine bio prosek 6—10 dana. U periodu od 1925—1945. godine javlja se 19 sušnih perioda sa trajanjem od 20 i više dana. 1953. godine sušni period je trajao oko 120 dana i to u septembru, oktobru, novembru i decembru mesecu. 1958. godine broj sušnih dana bio je još i veći. Izraziti vetrovi ovoga kraja su severac i košava.

Hidrograflja

     U pogledu hidrografije, područje Banatskog Novog Sela ima posebna obeležja. Južnobanatska lesna zaravan, koja je ovalnog oblika, sa dužom osovinom od 54 km u pravcu severo- zapad—jugoistok, sastavljena je od dva horizontalna sloja lesa koji su rastavljeni jednom smeđom fosilnom zonom. Na površini se nalazi prilično debeo sloj černozema. Zbog toga je izdan dosta duboka, a ako tome dodamo i malu količinu atmosferskog taloga, Južnobanatska lesna zaravan je veoma bliska stepskim predelima. Veoma je značajno kolebanje izdanske vode, jer je ovde zastupljena duboka izdanska voda između dva nepropustljiva sloja. Jedan se nalazi na dubini od oko dva metra, tako da se za vreme jakih pljuskova i za vreme proleća, kad se topi sneg, ovde javlja voda, mada je u ostalim vremenskim periodima nema. Zbog toga slobodno možemo reći da to nije ni prava izdanska voda, već površinska voda od jakih pljuskova kiše. Drugi sloj se nalazi na znatno većoj dubini i zbog toga je vrlo teško doći do prave izdanske vode. Zbog toga je Banatsko Novo Selo izgrađeno na više morfoloških elemenata, da bi se lakše snabdelo vodom.

 

PODOBNOST TLA ZA ODREĐENE KULTURE

    Osnovno zanimanje stanovnika oba naselja koja su se doselila na teritoriju današenjeg Novog Sela, bilo je stočarstvo, dok je zemljoradnja bila manje razvijena. Ista situacija bila je i prvih godina posle naseljavanja sela. Iz tog vremena imamo zapis Josifa II, koji je putovao po ovim krajevima i (1773) notirao da je zemljište u novonaseljenom ataru peskovito, siromašnije i slabije obrađeno od okolnih sela. Ima više razloga za ovakvu proizvodnu orijentaciju tadašnjih stanovnika sela; vrlo nizak stupanj razvoja proizvodnih sredstava za poljoprivredu; od stočarstva su se dobijali proizvodi za ishranu i osnovne sirovine za proizvodnju odevnih predmeta i, najzad, u uslovima čestih sukoba na granici i upada Turaka, stoka je bila imovina koja se lakše selila i koju je bilo lakše očuvati nego useve.

 Današnji novoseljanski atar prostire se na ukupnoj površini od 9.901 ha, 89 ari i 87 m2 (oko 17.328 k. jut.) i ima sledeću strukturu:

njive 9.051,5228 ha
vinogradi 63,0415 ha
livade 7,2186 ha
pašnjaci 227,4511 ha
šume 34,7924 ha
trstici 0,1424 ha
neplodno 517,7239 ha

 

Primedba: Podaci su uzeti iz opštinske geodetske uprave i treba ih korigovati u stavkama ,,pašnjaci,, i ,,vinogradi,, , jer je Zemljoradnička zadruga razorala pašnjak veličine 103 ha, pa se ta površina koristi kao njiva;,,vinogradi,, skoro da ne postoje više, jer su isti krčeni i pretvoreni u njive.

 

Po kvalitetu, struktura zemljišta je sledeća (u hektarima, po klasama):

 

k l a s e Kategorija zemljišta

 

  I I I III IV V
njive 774,53 2.990,19 5.055,39 261,32
vinogradi 62,79 0,24
livade 0,69 6,50
pašnjak 62,45 79,95 146,87
šume 21,72 13,07
trstik 0,14

 

 

 

    Dakle, većina proizvodnih površina spada u treću i četvrtu klasu plodnosti. Njivskog zemljišta u I klasi uopšte nema, a kategoriju vinogradi, koja je u I klasi plodnosti, sačinjavaju sitne parcele oko sela koje se, uglavnom, koriste kao bašte. Ovaj podatak nam govori da Novo Selo nema naročito dobro, plodno zemljište, a to posebno važi za potese koji se naslanjaju na Deliblatsku peščaru (Vakant i prema Padini), gde je zemlja peskovita i slabo plodna. Približno istu sliku pružaju i podaci o klasifikaciji zemljišta iz 1799/1800. godine, kojom je obuhvaćen čitav tadašnji atar i prema kojoj imamo sledeće klase po kategorijama zemljišta:

 

oranica II klase 5.898 k.jut.
livade II klase 2.436 k.jut.
pašnjak I klase 443 k.jut.
pašnjak II klase 2.990 k.jut.

 

    Po tipu, načinu obrađivanja i položaju, novoseljansko zemljište je karbonatni černozem i nalazi se većinom na trećoj terasi, koja ima znatno lošije vodne i druge osobine od prve i druge terase. Sadržaj humusa se kreće između 4,6 i 5,7°/o, sadržaj fosfora P2O5 0,6.—4,2 mgr na 100g zemlje i sadržaj kaiijuma K2O od 8—16 mg na 100g zemlje i reakcija zemljišta PH od 6,5—7,3 u kalijum hloridu. Prema tome, zemljište je dovoijno obezbeđeno u humusu, siromašno u fosforu, srednje obezbeđeno u kalijumu i neutralne reakcije. Citirani podaci su novijeg datuma i u njima se ogleda uticaj primene određenih agrotehničkih mera, kao što su savremena obrada i đubrenje. Situacija je ranije bila sigurno mnogo gora. Po mehaničkom sastavu, zemljište je peskovita ilovača, relativno laka za obradu.

    Osnovne konture novoseljanski atar je dobio 1783. godine, kada je arondirana čitava Granica, ali je tokom vremena često menjao veličinu. Njega sačinjavaju sledeći potesi: Vakant, Livade, Stari vinogradi, Novi vinogradi, Stara pustara, Nova pustara, Ovčansko polje, Borčansko polje, Crnogorske parcele, Ledine, prema Padini, Volovski put, Vinogradi prema Vladimirovcu i Vinogradi prema Pančevu. Prema redosledu obrađivanja, najverovatnije je da su prvo obrađeni potesi oko starih naselja, a to su: Stari vinogradi, prema Kačarevu, prema Padini i jedan deo današnjih Ledina. Vakant je bio dugo nerazoran i služio je kao zemljište rezervisano za nove doseljenike. Prilikom naseljavanja Vladimirovca (1809) komanda puka je dodelila jedan deo  Vakanta novoosnovanom naselju. Veličina tog dela je 1.400 k. jut. po nekim podacima, dok je po drugim 1.500 k. jut. Livade, Stara i Nova pustara korišćene su kao livade i to do druge polovine XIX veka, kada su razorane. Ledine su dugo vremena korišćene kao zajednička seoska utrina, a razorane su tek početkom ovog veka. Potes Crnogorske parcele i jedan deo današnje šume razorani su posle prvog svetskog rata za potrebe tadašnje kolonizacije. Zadnje seoske utrine razorane su posle osnivanja Poljoprivrednog dobra ,,Brazda,, (1953), a jedan deo je razorala Zem- ljoradnička zadruga ,,Budućnost,, 1965/67. godine, tako da trenutno ima oko sela 50 ha utrina, koje nisu pogodne ni za obradu ni za korišćenje.

  Ubrzo posle naseljavanja, 1767/68. godine Novo Selo je dobilo, isparcelisalo i podelilo 3.860 k. jut., a ubrzo posle toga još 1.654 k. jut., što čni 5.505 k. jut. zemlje. Prema tadašnjim propisima, osnovica prilikom podele zemlje bila je sesija, koja je bila veličine 30 k. jut. od čega 24 k. jut. oranica i Livada i 6 k. jut. pašnjaka.   Nešto kasnije površina sesije je nešto povećana, za 4 k. jut. pašnjaka, tako da je ona iznosila 34 k. jut. Površina zemlje, odnosno broj ili delovi sesija koji su dodeljeni pojedinim domaćinstvima zavisila je od veličine domaćinstva. U prvoj podeli, posle povećanja sesije na 34 k.jut. podeljeno je ukupno 6.239 k. jut., sa sledećim rasporedom po domaćinstvima:

68 domaćinstva sa celom sesijom 2.312,0 k.jut.
61 domaćinstva sa 3/4 sesije 1.555,5 k.jut.
86 domaćinstva sa 1/2 sesije 1.562,0 k.jut.
107 domaćinstva sa 1/4 909,5 k.jut.

    Površina atara je bila znatno veća od površina koje su izdeljene graničarima. Ostatak je korišćen kao zajedničke utrine. Po podacima iz 1799/1800. godine izdeljeno je do tog vremena 11.742 k. jut. zemljišta, što predstavlja veliki deo atara. Prema istim podacima, posedovna struktura je bila sledeća:

Veličina poseda u k. jut. Broj domaćinstava
Bez zemlje 1
do 5 k.jut. 3
od 6 do 10 36
od 11 do 20 104
od 21do 30 54
od 31 do 50 44
od 5l do 70 15
preko 70 4

      Podaci nisu potpuni, jer za neka doniaćinstva nisu sačuvane popisne liste. U XVIII veku i početkom XIX veka nije postojalo pravo otuđivanja zemlje, te se uvećanje poseda vršilo dodelom na korišćenje novih secesionih delova na bazi uvećanja broja članova domaćinstva ili nasledstvom. Početkom kupoprodaje zemljišta, u drugoj polovini XIX veka, a naročito početkom ovog veka, dolazi do većih promena u posedu. Tu se pojavljuje i veća ekonomska diferencijacija među seoskim domaćinstvima, te dolazi do uvećanja nekih poseda na račun smanjenja drugih, odnosno do bogaćenja jednih na račun osiromašenja drugih. Tako, neposredno posle I svetskog rata, u Novom Selu je bilo oko 100 domaćinstava bez zemlje i oko 150 sa zemljišnim posedom manjim od 5 k. jut.

    Glavni ratarski usevi koji su se gajili u Novom Selu bili su sledeći: ozima i jara pšenica, raž, napolica (mešavina pšenice i raži), ječam, ovas, kukuruz, proso, muhar, konoplja i lan. Za ove useve se može sa sigurnošću reći da su gajeni od samog početka. Nešto kasnije uvedena je u plodored uljana repica, a krajem XIX veka i detelina i lucerka.    Prva kultura, zbog svojih skromnih zahteva prema zemljištu i obradi, gajena je najviše na novousvojenim površinama, a davala je višestruke koristi, jer osim ulja od nje se dobijala kvalitetna stočna hrana, a korišćena je ponekad samo za ishranu stoke u zelenom stanju.

 

POSTANAK I RAZVITAK SELA

 Postanak sela, ,,novog sela,, na ovome mestu, na magistralnom i strategijski važnom putu Pančevo—Vršac—Temišvar, vezuje se neposredno za osnivanje Banatske vojne granice 1764. godine, odnosno za 1765. godinu, kada je selo, izgleda, naseljeno. To svakako nije bio spontani i svojevoljni akt meštana, već su to bili strategijski planovi Ratnog saveta bečkog dvora, odnosno Generalne komande Banatske vojne granice iz Temišvara, te 12. graničarskog puka sa sedištem u Pančevu, odnosno 9. čete istog puka čija je komanda bila u Novom Selu. Selo je, kao i u slučajevima drugih graničarskih sela koja su osnovana zajedno sa nastankom Vojne granice, striktno isplanirano, te ima kvadratni oblik; 10 ulica u jednom pravcu i drugih 10 poprečnih (sa više sporednih, ,,ćoravih,, ulica), sa oko 2,5 km u dužini i isto toliko po širini. Vojne vlasti su novonastanjenim stanovnicima čak pomagale pri izradi svojih kuća, po određenim standardima (u Novom Selu se pominje neki Najman, član Komisije za kolonizaciju).

Poznata je situacija Banata pod turskom vlašću (od 1553. do 1717), sa baruštinama (tu blizu Alibunarsko-ilandžanska močvara), sa puno divljači, šuma, čestara i gustiša (turski putopisac Evlija Čelebija opisuje kovinski predeo u ovom smislu), nenastanjen, sa retkim stanovnicima, koji stanuju po zemunicama. Pančevački dištrikt je u to vreme, u stvari, i najmanje naseljen. sa ukupno oko dvadesetak nastanjenih mesta. Tek reorganizacija Banata pod njegovim prvim guvernerom, grofom Klaudijem Florimundom Mersijem, sa merama isušivanja močvara i prokrčavanjem pustara i drugim sanacionim merama, te intenzivnom kolonizacijom i osnivanjem novih mesta, te učvršćenja starih, znači korak napred. A osnivanje Vojne granice 1764. godine jeste dalji korak ka prosperitetu ove inače plodne ravnice. Tu uopšte nije od neke važnosti da li se u selu ili njegovoj okolini došli neku deceniju ranije ili kasnije Srbi ili Rumuni. Činjenica je da se oni 1765. godine nalaze u Novom Selu na sadašnjem mestu.

Po svoj prilici da je srpsko stanovništvo ranije nastanjivalo naselje prema Dolovu, u Velikoj dolini (Valea Mare svega se na jednoj nemačkoj karti ova označuje kao Pfefferthal ,,paprena dolina,, a u tradiciji seoske mikrotoponomastike ovaj naziv ne postoji), sa svega nekoliko desetina domova, što znači i toliko porodica. Ali su i Rumuni prisutni od samog početka, a možda i u prvobitnom naselju u Velikoj dolini (dokaz za to bila bi istovetna porodična imena u Novom Selu i Dolovu). Po svoj prilici i u drugom naselju, na suprotnoj strani, prema Crepaji, Zeldošu, a kao dokaz mogle bi biti porodice sa rumunskim imenima u Crepaji. Deoba rumunskog stanovništva sela, i to u pravoj liniji, s jedne i s druge strane velikog puta, na Gilezane (prema Zeldošu—Crepaji) i Carane (prema Dolovu—Velikoj dolini), mogao bi biti drugi argumenat u prilog rečenog.

   Činjenica je i ta da vojne vlasti 1767. godine premeštaju  iz Pančeva 43 rumunskih porodica u Novo Selo, te ovima dalje učvršćuju ovo mesto. Iste 1767. godine u selu se navode imena tri sveštenika: Šerbana Popovića, Radula Popovića i Janje Trandafilovića, od kojih su prva dva očigldneo bili poreklom Rumuni (na početku XIX veka pominje se . u selu i sveštenik Sava Popović, koji ima vidnu ulogu u gradnji nove crkve 1805. godine i koji 1811. godine ostavlja i belešku, na rumunskom jeziku, na koricama jednog Margarita, u crkvi, takođe na rumunskom jeziku); treći sveštenik je očigledno bio srpsko-pravoslavni, a po prezimenu, po svoj prilici, cincarsko-rumunskog porekla (istog porekla je u selu i familija Zega, vrlo ugledna i bogata, a koja se izdaje za srpsku). To je, u stvari, bilo vreme srpsko-rumunske crkvene hijerarhijske zajednice pod okriljem Karlovačke mitropolije (tu su potpadali ne samo banatski, već i erdeljski i čak i udaljeni bukovinski Rumuni), te je crkva bila zajednička, s tim što se služilo alternativno na crkvenoslovenskom za Srbe, odnosno na rumunskom za Rumune. A pošto je ova zajednica počela već na pragu XVIII veka, a i zbog sastava stanovništva u selu, ista je situacija morala biti i u prvobitnoj seoskoj crkvi, eventualno, već po osnivanju sela, sagrađena od naboja i pokrivena šindrom. Prisustvo dva rumunsko-pravoslavna popa Popovića (poznato ime i kod Rumuna), i trećega Save, koji ostavlja i traga o svom poreklu, govori neosporno o tome. Što je stara crkva imala za hram ,,velikomučenika i kralja Stefana Dečanskog,,, uopšte ne zbunjuje, jer je pomenuti kralj kanoniziran i proglašen za sveca srpske crkve, a u eri crkvenog zajedništva to nikome nije moglo da zasmeta raspre između Srba i Rumuna i težnja za odvajanje došle su tek u narednom veku, posle 1848. godine i novog koncepta o naciji i nacionalnom).

    Iz tog perioda (1787) imamo na pomenutom Margaritu (v. o ovome, kao i o beleškama popa Save Popovića, odnosno srpskog popa Kneževića iz 1784. godine, više u poglavlju o kulturi) i lepu zabelešku novoseoskog žitelja Mateja Ortopana (dakle, Rumuna po narodnosti), koji je taj Margarit i kupio (za 9 forinti), za spomen svojih roditelja Barbula i Marike; interesantno da je zabeleška na crkvenoslovenskom i pominje crkveni hram istoga Stevana Dečanskog, iz iste stare crkve (hrama nove crkve, od 1805. godine, jeste Sv. Trojica, pa Duhovi tendenciozno pisanje srpskih žitelja, u jednom dokumentu u karlovačkom Mitropolitsko-patrijaršijskom arhivu, sada SANU, iz grešne 1866. godine, kada su srpsko-rumunske raspre bile u punom jeku odvajanje rumunske crkve, pod Šagunom, iz okrilja srpske, usledilo je već 1864. godine, a u Novom Selu je završeno tek deset godina kasnije i u kome se na sasvim pristrasan način pri kazuju neka prava i primati, valja razumeti u kontekstu vremena, a nipošto bukvalno).

   Turska okupacija Banata (Temišvarski pašaluk) nas neposredno ne zanima. Evlija Čelebija (1611—1682), u svojim knjigama putovanja (10 tomova) govori o temišvarskom ejaletu (vilajetu), koji je, dalje, podeljen u 6 sandžakata i oko hiljadu usitnjenih feudalnih otomanskih poseda (fiefa), nazvanim zijametima, nešto kasnije ceo pašaluk (ejalet) postaje vakuf (verski posed) Mehmed paše Sokolovića. Među banatskim sandžakalima (livane) pominju se i pančevački i bečkerečki. Novo Selo je, u svakom slučaju, bilo u to doba pustara (ako je na ovom mestu, kao što kažu neki mađarski istoričari, nekada i moglo biti neko naselje, ono je bilo potpuno iščezlo). Ratovi između Austrije i Turske vode se povremeno, sa promenljivom srećom. Petnaestogodišnji rat (1683—1699), završen karlovačkim mirom, značio je za Austriju povratak cele Ugarske, koja je dotle bila pod turskom vlašću, ali bez Banata (prodor austrijske vojske u Srbiji i njeno povlačenje prouzrokovalo je veliku seobu Srba 1690. godine). Međutim, tek će novi pohod pod Evgenijem Savojskim (1716—1718), završen požarevačkim mirom, značiti kraj turske vlasti u Banatu (Austrija dobija i severnu Srbiju i Olteniju, koje zadržava do beogradskog mira 1739. godine). Banat se reorganizuje i kolonizira. Za vreme Turaka je, po svoj prilici, u Banatu, naročito u njegovim ravničarskim delovima, bilo nešto Srba, a u planinskom delu rumunskog stočarskog stanovništva (Turci su od 1641—1646. godine naselili u predelima banatskih rudnika, umesto odbeglih saskih rudara, Oltence, kao vične rudarstvu za Novo Selo je ovo od neke važnosti, jer će se od ovih, stvaranjem Vojne granice 1764. godine, jedan deo, tzv. ,,Carani,, , nastaniti i ovde, čak je možda većina novoseoskog rumunskog življa ovog porekla). Posle napuštanja severne Srbije i Oltenije, beogradskim mirom 1739. godine, došlo je do novog naseljavanja u Banat i Srba i novog vala Oltenaca. Kolonizacije su nastavljene i dalje. Stvaranjem Vojne granice 1764. godine, doseljeno je u Banat poprilično rumunskih porodica iz Erdelja. Ali su u kasnijim decenijama kolonizacije favorizovale u prvom redu Nemce. Bilo je čak i prisilnog iseljavanja ostalog stanovništva i evakuisanja čitavih naselja da bi se Nemcima napravilo mesta. Za nas je od posebne važnosti direktiva Ratnog saveta bečkog dvora od 19. XI 1765. godine, u kojoj se izričito kaže da može ,,da se daje zemlja Srbima i Vlasima u predelima Nemačko-banatske regimente samo ako ova nije potrebna Nemcima,,. Iste godine carica Marija Terezija zabranjuje dalje useljavanje Rumuna u Vojnu granicu (baš zbog forsiranog koloniziranja Nemaca Srbi su bili izuzeti zbog ranije dobijenih, a kasnije potvrđenih, carskih privilegija).

  Posle poznatih bitaka kod Sente i Petrovaradina, krajem avgusta 1716. godine, austrijska vojska opseda Temišvar, a turski garnizon (od 18.000 vojnika, sa 200 topova) kapitulira 13. X 1716. godine. Prema prethodnom obećanju, u pregovorima pre kapitulacije temišvarskog garnizona, Turci su, pošto su ostavili ratnu opremu, oslobođeni i sprovedeni putem Temišvar—Deta—Vršac—Alibunar—Pančevo (dakle, prošli su i kroz mesto budućeg sela), te prema Borči, gde su prebačeni preko Dunava. Postavljanjem generala Mersija za komandanta i guvernera Banata, znači uvodenje vojničke vlasti ovde, sve do 1751. godine. Inače, Banat u celini ostaje, sve do 1779. godine, kao krunski posed, pod bečkom komorom, uprkos revendikacijama ugarske Dijete za jurisdikciju nad ovom pokrajinom. Međutim južni Banat, sa pojasom od nekih 70 km od Dunava (sve do Uljme, Dobrice i Perleza) postaje 1764. godine graničnim kordonom (Banatska vojna granica) za odbranu od novih turskih upada (ova je razvojačena tek 1872. godine). To je novi režim seljaka-slobodnjaka (u Provincijalu ima grofova i spahija), sa zemljom koju obrađuju (ali nisu njeni vlasnici, sve do 1851. godine), ali su i naoružani i vrše vojne ,,egzercire,, , u crkvenoj porti ili drugde, ili vežbe iz gađanja, na ,, šiceraju ,, , izvan sela. Komanda čete, sa stražom, upravlja mestom (u Novom Selu je bila stacionirana 9. Četa Nemačko-banatskog puka iz Pančeva).

     Kasnije će podoficiri biti i predsednici opština. Vojne vlasti, zajedno sa crkvenim vlastima, nadziravaju, neposredno ili preko specijalnih inspektora, rad škola, ,,nemačkih,, (graničarskih) ili nacionalnih. U opštini je i neposredni sudski organ, komandant čete, koji drži ,,raporte,, o rasprama graničara. Kazne se sastoje i u fizičkim oblicima (tzv. šibe), a do 1848. godine se smrtne kazne u Granici vrše, po vojničkorn zakonu, odsecanjem glave sabljom. Porodični život graničara da bi ih vlasti imale na okupu i lakše mobilisale, odnosno vodile bolju evidenciju odvija se u tzv. porodičnim zadrugama (,,kućna zajedništva,,), tj. deca se nisu smela odvajati, bez posebnog odobrenja vojnih vlasti, od roditelja, tako da su domaćinstva bila vrlo brojna. Svaka je zadruga imala na uživanje, i obradu (to je opet bila prednost porodičnih zadruga), određenu ,,sesiju,, zemlje od 12, pa 18 i, najzad, 24. kat. jutra obradive zemlje i pašnjaka (stočarstvo je, naročito kod rumunskog življa, bilo vrlo bujno). To je bio režim u kome su delali i živeli i Novoseljani, od osnivanja sela, 1765. godine, i njegovog inokorporiranja u Vojnu granicu 1767. godine, do razvojačenja iste (1872).

    Na predlog grofa Mersija, austrijski car Karlo III odobrava 28. VI 1719. godine statut o političkoj upravi Banata. Ceo Banat je podeljen na 13 dištrikta i više vojnih jedinica na čelu sa zemaljskom administracijom u Temišvaru. Na ovom terenu bio je bečkerečki dištrikt, s jedne, te pančevački, s druge strane, sa vrlo proređenim stanovništvom (sam Bečkerek je 1717. godine imao svega oko 100 kuća, sa oko 400 stanovnika, a grad Pančevo, iste te godine, svega 70 kuća, sa svakako još manje stanovnika u celom pančevačkom dištriktu je u tom momentu bilo svega 19 naseljenih mesta, sa svega 776 kuća). U drugom periodu, onom Vojne granice (1764—1872), civilna uprava skoro potpuno zamire (pojaviće se, u nekim formama, pred 1848. godinu i, naročito, iza toga, kada je već granica kao institucija preživela, ali bez neke naročite svrhe, jer je turska moć sve više splašnjavala). Krute vojne forme upravljanja i poluvojnički način življenja stanovništva pritiskuju ove, ipak, slobodne seljake (u poređenju sa onima iz Provincijala). Kratak period civilne vlasti (1751—1764) brzo je prošao. Rat od 1737. godine, sa novim turskim upadima u Banat i pustošenjem naselja, osećao se i u ovim krajevima, a još više austrijsko-turski rat od 1788. godine, kada su Turci upali u Pančevo i južni Banat, pa i u Novo Selo, te, među ostalima, spalili i postojeću crkvu-brvnaru (po aktu-žalbi srpskog življa mitropolitu od 1866. godine, a po sećanju rekonstruisanim događajima, ovu su zapalili ,,dva Rumuna,, iz sela, u dosluhu s Turcima).  

     Dakle, ,,novo selo,, postalo je od dva nešto starija sela. Naselje Zeldoš (naznačeno na nemačkim kartama i kao Soltaš), bilo da je bilo naseljeno ili ne, postojalo je od ranije. Evlija Čelebija ga u svojim putopisima navodi neposredno i kaže da ,,pripada Alajbegu,, (što bi značilo da je bilo nastanjeno). Inače, nešto dalje se navodi i Mala Zrepaja (pored sela kao takvog). Pomenuti turski putopisac, u nastavku teksta o Zeldošu, kaže doslovno još i ovo, što je od važnosti za stanje na ovom terenu u to doha: ,,Na ovoj ravnici nema kamena ni u veličini zrna od pasulja, a trava tako bujno raste da se u njoj ne vidi konjanik,, (to je rečeno 1660. godine). Neki autori, pak, ovo naselje navode kao ,,srpsko naselje Stari Zeldoš,,.  Mesto je, inače, 1776. godine, na Grizelinijevoj karti, označeno kao pustara, nenastanjeno (Soldasch prae).

    Drugo naselje, u Velikoj dolini (Valea Mare), gde se i sada otkopavaju cigle i ćerpić, poznato je danas u selu samo pod ovim nazivom. Kao ,,Paprena dolina,, (Pfefferthal) pojavljuje se samo na karti u atlasu Korabinskog iz 1800. godine. Inače je to mesto poznato i kao ,,njive Ženara,, (locurile Jenarilor), po porodici koja je taj kompleks imala kasnije u posedu (u monografiji Petrovog Sela-Vladimirovca navode se, bliže ovome selu, i ,,bunari Ženarovih,,, fintinile Jenarilor, po istoj porodici). Na kartama je to mesto označeno (iz turskog perioda) kao Mali Dolovi (negde i Mali Polovi), za razliku od Velikih Dolova (ili Ciganske doline), gde je nastanjeno mesto Dolovo kao takvo. Već na Grizelinijevoj karti od 1776. godine je to napušteno mesto (Mali Polovi Pred). Insistentno se na kartama u posleturskom periodu pojavljuje lokalitet Brun, na putu Alibunar—Pančevo, bliže prvom (pored nekoliko naselja koje se pojavljuju u trouglu Pančevo—Dolovo—Crepaja , kao Ola, Gebedarovac—Govedarovac, Verovac, Jenovac, Koslovac). Tako se na Mersijevoj karti od 1723. godine ovo mesto pojavljuje kao Brun, verovatno (na nemačkom) ,,bunar,, ,,izvor,, a na službenoj (i još negde) karti od 1761. godine označeno je kao Prun (na rumunskom bi to bila ,,šljiva,, , mada je nemačka etimologija verovatnija), te je prikazano i kao poštanska stanica (Poststazion), što je verovatno i bilo. To je otprilike i sadašnji položaj sela i bar neki nagoveštaj zašto su vojne vlasti baš tu planirale ,,novo selo,, (veliki put, poštanska kambijatura i, eventualno, snabdevanje trupa između dva strategijski važna punkta kao što su bili Pančevo i Ali bunar).  

  Da vidimo najstarije pomene o selu, njegovo beleženje na kartama iz XVIII veka, autografske beleške iz sela iz istoga veka, te najstarije stanovnike sela zabeležene u crkvenim matičnim knjigama (počevši sa 1793. godinom), te u jednom dokumentu iz 1799—1800. godine i, najzad, prve stanovnike zabeležene u službenim matičnim knjigama (opštinskim, počevši sa godinom 1895).

  Razume se da Novog Sela nema u Pečkom katastigu od 1660—1666. godine, jer nije onda ni postojalo. A nema ga takođe ni u jednom popisu dištrikata, na latinskom jeziku (Conscriptio districtuum), sačinjenom u zadnjoj deceniji XVII veka (oko 1690—1700), a koji je pronađen u zbirci Marsilji (Marsigli) u Bolonji i u kome se nalazi oko 390 naselja u Banatu, od kojih 16 u pančevačkom dištriktu (medu kojima, na primer, Starčevo, Nadeo, Omoljica, Brestovac, Pločica, Kovin, Deriblat-Deliblato, Vrele, Dubovac i dr.).

  Naravno, da Novog Sela nema ni na Mersijevoj karti od 1723. godine (tu je samo Prun i Dalova, eventualno Dolovo), ni na karti od 1761. godine (a ima Dolova i Seltoša). Tek se na Grizelinijevoj karti od 1776. godine selo pojavljuje pod nazivom Nova Sela (Nova Sella), dok su Zeldoš i ,,Mali polovi,, prema Dolovu dati kao nenastanjeni. Na zvaničnoj karti od 1783. godine mesto se pojavljuje kao Novoselo, a na karti atlasa Korabinskog od 1800. godine ono je trostruko obeleženo: Neudorf , Pfefferthal Novaszella (pripadajući, razume se, 12. pančevačkoj regimenti).

Evo i službenih naziva sela od XIX veka do naših dana:

1853:Neudorf (na ,,generalnoj,, karti Srpskog vojvodstva  Tamiškog Banata, koju su izradili grof

        Koronini--KronbergE. fon Fridberg)

1854:Novo Selo (u priručniku o Srpskom vojvodstvu i Tamiškom Banatu, objavljenom, na nemačkom jeziku, te godine u

         Temišvaru)

1859:Satu Nou (u građi za istoriju banatskih sela koju objavijuje ,,Javor,, 1880. i 1881. godine)

1878:Ujfalu (u statističkom godišnjaku, na nemačkom, pod naslovom Torontaler Compass, u redakciji L. Joklia, štampanom  u

        Kikindi 1880. godine)

1882:Réva-Ujfalu (na nemačkoj karti Semlin mid Pancsova,štampanoj te godine)

1902:Bánát-Újfalu (kod P. Baloga, Népfajok Magyarországon,u Budimpešti, te godine)

1922:Banatsko Novo Selo (u Administrativnoj podeli prema  Uredbi o podeli zemlje na oblasti od 28. IV. 1922. godine)

 

    Iz druge polovine XVIII veka imamo i neke autografske zabeleške sveštenika i stanovnika Novog Sela, na crkvenoslovenskom i rumunskom jeziku, na koje je vredno ukazati.

    S kraja XVIII veka imamo dve zabeleške u starim crkvenim knjigama i jednu s početka XIX veka, koje ne kazuju neke suštinske stvari, ali su interesantne same po sebi zbog datuma kada su zapisane:

1) 6. februara 1784. godine (na koricama jedne Kazanije na rumunskom) pop Lazar Knežević iz mesta ,,paroh Novo Seloa,,  daje zabelešku na

     crkvenoslovenskom o toj ,,svetoj knjizi,, (tu je naveden i hram stare novoseljanske crkve, ,,velikomučenik i kralj Stefan Dečanski,,   činjenica da je

      to napisano na jednoj knjizi na rumunskom jeziku neosporan je dokaz da je crkva služila u to vreme i Srbima i Rumunima).

2) 4. oktobra 1787. godine stoji i zabeleška, na drugoj crkvenoj knjizi, Margaritu (na rumunskom jeziku, ista crkva, isti hram, Stefan Dečanski) da je

    istu kupio Matej Ortopan, žitelj novoseljanski, po ceni od 9 forinata i 17 krajcara (beleška je na crkvenoslovenskom).

3) 5. avgusta 1811. godine seoski sveštenik ,,Sava,, Popović (,,paroh Satuluj Nou paroh Novog Sela piše zabelešku, na rumunskom jeziku (ćirilskim

     slovima), o starini te iste knjige (Margarita), kojoj on daje nekih 600 godina (bez ikakve osnove, inače).

 

Evo i prepisa prva tri meštana (rođenih, venčanih i umrlih) u najstarijim sačuvanim crkvenim knjigama:

 

I Protokol krštenih (Napisanije krešćąjemih) iz 1793. godine (najstariji sačuvan):

 

  1) januara 1793: rođen je Vasilije, sin Pavela Sudoma i supruge mu Neranče kum Ignatije Bogdanov, a sveštenik Živan Joanović.

  2) 4. januara 1793: rođen je Toma, sin Opre Stamene i žene mu Teodosije kum Konstantin Govedar, sveštenik Petar Mihailović.

  3) 9.januara 1793: rđena je Stana, ćerka Ilije Pančevana i matere joj Bukure kum (nenaznačen), sveštenik Živan Joanović.

 

II Protokol umrlih (Napisanije umirajušćih) iz 1813. godine (najstariji sačuvan):

 

1)17. decembra 1813: umire Blaž Martinov, sahranjen od sveštenika Prokopiusa Mihailovića.

2)17. decembra 1813: umire žitelj ,,novoselski,, Petar Jovan Rado, a sahranjuje ga sveštenik Prokopiu (sic) Mihailović.

3)16. decembra 1813 (biće da je naknadno uvedena): umire Persida Konstantin, a sahranjuje je isti Prokopio Mihailović.

Primedba: pod II. 3 očigledno da se radi o stanovniku Romu (Ciganinu), a to znači da su oni nastanjeni u selu vrlo rano, možda još u XVIII veku.

                     Pošto se u selu radi, uglavnom, o tzv. ,,rumunskim,, Romima (kojima je rumunski jezik i maternji), nije isključeno da su oni došli zajedno

                     sa rumunskim stanovništvom (iz bilo koje od tri grupacije: iz Oltenije, Erdelja, ili, pak, iz severoistočnog Banata, sadašnjeg rumunskog).

 

 

III Protokol venčanih (Napisanie venčaemih) iz 1825. godine (najstariji sačuvan):

 

l) 9. maja 1825: venčava se Mihail Zembran, iz Perkosova sa Marijorn, ćerkom Đorđea (sic) Tođeraša, iz Novog Sela kum Stefan

   Toma,  iz  Dolova, a venčava ih sveštenik Atanasije Joanović.

 

2) 12. maja 1825: venčava se Joan/n/ i Fišća iz sela (po drugi put sa udovom An/n/om, ,,bivša supruga,, Aleksandra Sturze kum

    Joan/n/ Malica, iz sela, a sveštenik Prokopije Mihailović.

 

3) 23. maja 1825: venčava se Živan Stojanov, iz Tomaševca sa Julijanom, ćerkom Pantelejmona Popovića  kum Danilo Perkov iz

    Tomaševca, sveštenik Atanasije Joanović.

    Inače, crkvene knjige, po nekirn propisima, vode se tek posle 1789. godine, kada je objavljen (6. juna) reskript Ratnog saveta bečkog dvora, kojim se sveštenici obavezuju da uredno vode evidenciju o rođenim, venčanim i umrlim. Iste godine i karlovački mitropolit prenaša ovu naredbu podređenim mu epi- skopima, a ovi protoprezviterijatima, te parohijama. Već naredne (1790), najkasnije 1791. godine, nalazimo takve knjige u crkvama na ovom području. Biće da je u Novom Selu bilo ovih knjiga u crkvama i iz ranijih godina, ali su one  po predanju (informacija je dobijena od mesnih sveštenika pre više decenija)  uništene u ratu 1848—1849. godine (opet na osnovu usmene tradicije, ove su protokole tada spalili neki Mladen i Ferenđanu).

     Inače, slubžbene matične knjige, po opštinama, uvode se u Ugarskoj 1. oktobra 1894. godine, a ustanvoljene su zakonskim članom XXXIII/ 1894. godine, odnosno naredbom ministarstva prosvete i veroispovesti br. 38633 od 24. VIII 1895. godine. Takođe su zakonskim članom XXXI/1894. godine (naredba br. 2020 od 29. VI 1895. godine) donete uredbe o građanskom braku, te zakonskim članom XXXII/1894. godine o veroispovesti dece iz mešovitih brakova.

Evo prva tri stanovnika Novog Sela, po službenim matičnim knjigama:

I rodeni (1895):

1) (Poništeno).

2) 1. oktobra 1895: Malica Janoš (Joca) prijavljuje rođenje ćerke (ime nije stavljeno) Jovana Malice (25 godina) i Olimpijade Erdeljan  (26) u napomeni dato ime devojke: Natalija.

3) 30. septembra 1895: Malajmare Ištvan (Štefan) prijavljuje rođenje ćerke Marinke od oca Todora Malajmare (20) i majke Julke   Krajnjan (18).

4) 30. setpembra 1895: Boljanac Kosta prijavljuje rođenje sina Radovana; otac Kosta Boljanac (29) i majka Ana Malica (26).

 

II venčani (1895):

l) 13. oktobra 1895: venčava se Petar Pavković (rođen 1866.godine), iz Dolova, sa Dragom Kosanić (rođenom 1876. godine) iz Novog  Sela.

2) 6. oktobra 1895: venčavaju se Gergelj (Gligorije) Boljanac, iz sela (rođen 1876. godine) i Kristina Marišesku, takođe iz sela (rođena 1879. godine).

3) 27. oktobra 1895: venčavaju se Petar Roškulec, iz mesta (rođen 1875. godine) sa Ilonom (Jelenom) Radovančev, iz mesta (rođena 1875. godine).

Primedba: Očigledan je pokušaj mađarskog matičara (Karolia Kiša) da krštena imena transkribuje na mađarskom. Interesantno je i to da se  mladenci i kumovi, mada Rumuni, potpisuju ćirilskim slovima, a tek poneki latinskim, i to mađarskim pravopisom, što treba da znači da novi rumunski latinički pravopis i azbuka (službeno uvedeni u Rumuniji tek 1860. godine) nisu još stigli do ugarskih krajeva, te su verovatno i deca u školi učena da pišu rumunski sa ćirilicom (inače, rumunska ćirilica  koju je srpski komediograf Jovan Sterija Popović, 50-tih godina prošlog veka, inače, sasvim neprikladno, okrakterisao kao ,,jednom od najsovršenijih u Evropi,,  datira iz XV ili XVI veka, a u slovenskim rukopisima na teritoriji Rumunije svakako još od ranije).

III umrli 1895):

1) (Poništena strana precrtana).

2) 1 oktobra 1895: Saveta Pavliški prijavljuje smrt Ištvana Pavliškog, starog 43 godine, broj kuće 112, koji je izdahnuo 30. septembra oko 3 sata.

3) 4. oktobra 1895: Sava Stojanov prijavljuje smrt Angeline Stojanov, od 3 nedelje, koja je umrla 3. oktobra oko 5 časova (br. kuće 1121).

4) 8. oktobra 1895: Sava Smoljan prijavljuje smrt Ištvana (Jovana) Lazarova, u 40. godini života, koji je urnro 8. oktobra, u 9 sati uveče.

Primedba: I ovde vidimo mađarizovanje krštenih imena, mada kao matičarski službenik potpisuje poznati publicista i pesnik Kosta Carina, koji piše na mađarskom (v. poglavlje o kulturi) i koji se i sam potpisuje kao Czarina Szilard, ali koji je svakako znao sasvim dobro svoje sugrađane i njihova imena, što može da znači da je bilo nekih instrukcija vlasti u ovom smislu, što ne bi bilo začuđujuće, jer se tada već uveliko spremala velika proslava hiljadugodišnjice mađarske sentištvanske države (proslavljena 1896. godine), a koja je bila usmerena protiv ostalih, nemađarskih narodnosti u zemlji, u smislu dokazivanja mađarske državnosti.

   Najzad, mimo matičnih knjiga, crkvenih i službenih, medu najstarijim izvornim dokumentima koji se odnose na ovo selo, jeste i popis novoseljanskih domaćinstava, sa odnosnim nekretninama, koji je sastavljen 1799. godine, a prepisan 1800. godine (čuva se u Istorijskom arhivu u Pančevu). Evo prva tri stanovnika sela po ovome popisu, sa zemljom koju su imali u posedu (njihova porodica, svakako na zadružnoj osnovi):

l) Marin Baloj (17 jutara)

2) Jefta Pandurov (25 jutara)

3) Grigorije Dudulec (79 jutara)

     Demografski podaci o stanovništvu u selu, u različitim etapama, uglavnom, postoje, mada su ovi poneki put nepotpuni ili zbrajaju domove (domaćinstva), a ne stanovništvo. Poneki put, opet, daju samo jednu nacionalnost, a zanemaruju drugu. Dalje, ovi nisu uvek potpuno pouzdani, a i razlikuju se od autora do autora. Mi ćemo ih navoditi onako kako su ih pojedini autori davali (a svi su ovi, sa odnosnim izvorima, navedeni u priloženoj bibliografiji, na kraju monografije).

    Da vidimo, najpre, neke statistike s odnosom na ukupno stanovništvo 12. Nemačko-banatskog puka (u koji se, sa 9. četom, uklapa i Novo Selo). Imamo dve statistike za stanje u ovom puku:

1816: puk obuhvata 52 opštine, i to:

porodica   po veroispovesti    

imaju kuću

nemaju

neunijata

katolika

ostalih

10.842

1.266

82.865

11.856

6.078

         

po nacionalnosti:

Slovena

Rumuna

Nemaca

Mađara

drugih

61.163

28.525 9.315 2.744 52

1835: u puku je sledeća demografska situacija:

Po veroispovesti :

neunijata katolika ostalih
94.231 14.054 9.817

po nacionalnosti:

Slovena Rumuna Nemaca Mađara drugih
64.489 35.065 12.610 3.510 1.428

Napomena: Upoređujući gornje statistike, vidimo da se one, osim prirodnog priraštaja stanovništva, uglavnom, poklapaju. Razlika je samo u zadnjoj rubrici, koja se naglo uvećala, što znači da se neka narodnost (osim označenih biće da su to Romi-Cigani) u međuvremenu naselila u naseljima pančevačkog graničarskog puka.

Evo i statistika o samom Novom Selu do kojih smo došli:

Godina domova (kuća)  Rumuna Srba ostalih porodica b.parova svega
1765 150
1767—1768 320
1773 392
1777 409
1785—1786 320
1799—1800 322
1804 317
1809 329
1851 4.000 850 4.850
1869 5.563 1.461
1885 730(rum.) 6.545 1.192 (rum.)
1887 787(rum.) 6.562 1.534 (rum.)
1900 5.000 2.242 7.242
1904 7.391 1.055 182 8.628
1905 1.496

(237 srp.)

5.925 1.187 135 1.450 (rum.)

270 (srp.)

7.242
1921 5.130 937 193 6.260
1936 4.400
1940 4.718
1948 (1954) 4.479 1.399 251 6.129

Neke od statistika (naročito one crkvene, iz parohijalnih arhiva u mestu) daju i odnos muškog stanovništva prema ženskom. Evo i nekih od ovih podataka:

Godina muških ženskih S v e g a
1885  3.217 (Rumuna)  3.328 (Rumuna) 6.545 (Rumuna)
1887 3.236 (Rumuna)  3.326 (Rumuna) 6562 (Rumuna)
1905  3.636 (Rumuna) 3.606 (Rumuna)   7.242 (Rumuna)

   U svojoj dvovekovnoj istoriji, Novo Selo je preživljavalo nekoliko režima, razne administrativne promene, ratove (i oba svetska) i druge događaje. Da sagledamo neke od ovih momenata, hronološkim redom.

     Rađanje sela, videli smo, počinje sa osnivanjem Banatske Vojne granice (1764). Selo je bilo inkorporirano u Granici sa 9. Četom pančevaćkog 12. Nernačko-banatskog puka, čija je (gene- ralna) komanda bila u Temišvaru (jedno vreme je pančevački puk pripadao i petrovaradinskoj graničarskoj brigadi). Sedište komandanta mesta (tj. čete) bilo je u sadašnjoj ,,opštini,, (opštinskoj kući). Tu su se držali i raporti, tj, suđenja, pred komandantom čete, koji je obično bio poručnik (lajtnant); iz mesta je bio neki ,,oberlajtnant,, Roškulec (koji je i sahranjen na novoseljanskom groblju). Ne znamo gde je bilo mesto za egzercire graničara, ali je ,,šiceraj,, (strelište) bilo negde izvan sela, prema sadašnjoj šumi. Graničarska uniforma 12. pančevačke graničarske regimente bila je: kaput (mundir) zatvorenomrke boje, neboplave oznake na okovratnicima ili celi okovratnici (kod podoficira i oficira) u ovoi boji, čakšire uzane i otvorenoplave boje, sa belim dugmetima.

    Svaki je graničar čuvao svoju uniformu i oružje s kojim je bio zadužen. Ovo je stanje trajalo, sa izvesnim prekidima i preinačenjima u događajima oko 1848. godine, sve do 1872. godine, kada je Granica formalno ukinuta.

    Austrijsko-turski rat od 1788. godine bio je prvo vatreno krštenje graničara. Ne znamo tačno kako se to odvijalo neposredno u selu, ali je te godine turska vojska zauzela selo i zapalila crkvu (i izgorela crkvene knjige i dokumenta). Znamo da se stanovništvo Pančeva te godine povuklo pred Turcima, te pretpostavljamo da je toga bilo i ovde, tim pre što je selo bilo graničarsko.

    Značajnih događaja do 1848. godine nemamo. Nemamo tačnih podataka šta se u selu zbivalo te godine, ali sigurno je da je srpsko stanovništvo bilo uz srpski pokret, tim pre što je Pančevo postalo, u neku ruku, glavno uporište ovoga (tu dolazi i patrijarh Rajačić, Đorđe Stratimirović i vojvoda Stevan Šuplikac). Biće da se rumunsko stanovništvo odnosilo više pasivno imajući u vidu i opšte držanje banatskih Rumuna u ovom sukobu (lugoški sabor, na čelu sa Jeftimijem Murguom, simpatije prema mađarskom pokretu i zahtevi crkvenog odvajanja od karlovačke mitropolije). Odmazde i paljenja koje su srpski ustanici vršili u Svetom Mihajlu (danas Lokve) i Uzdinu te revolucionarne godine, jesu dokaz više u prilog ovom tvrđenju. Među- tim, Novo Selo će osetiti vojničku čizmu u dva maha. Odmah posle Nove godine 1849. general Kiš napada sa mađarskom vojskom Pančevo, ali posle poznate Nadelske bitke, Mađari bivaju odbačeni te se  kako se navodi u analima ovoga rata glavnina Kišove Vojske povlači prema Novom Selu. Drugi nalet mađarske ustaničke vojske završava se, međutm, zauzimanjem Pančeva, 8. maja 1849. godine. I ova je vojska prošla kroz selo. Biće da su i ovom prilikom mnogi Srbi iz sela bili u izbeglištvu. Mađari se povlače iz Pančeva noću između 9. i 10. avgusta 1848. godine. Iz tog vremena postoji u selu usmena tradicija da je neko (verovatno od Srba) dočekao mađarsku vojsku sa uzvikom ,,živeo kralj,, (Eflyen a kirdly) i da mu je na licu mesta odrubljena glava. U to vreme, verovatno, pada i novo spaljivanje crkvenih knjiga, a i činjenica da se ovo pripisuje dvojici Rumuna (Mladenu i Ferenđanu), govori o držanju ovih u ratu. Posle propasti mađarske bune (posle vilagoške bitke) 8. septembra 1849. godine u Pančevo ulaze, dolazeći iz pravca Temišvara (znači preko Novog Sela), tri bataljona Nemačko-banatskog puka, s artiljerijom.

   Posle ovih događaja, formalnim proglašenjem Srpskog vojvodstva i Temišvarskog Banata, kao posebnih administrativnih jedinica (mada, uskoro, pokrivene teškim Bahovim apsolutizmom), u Granici nastaje slobodniji život, sa težnjom ka civilnoj upravi. Seljaci-graničari postaju vlasnici zemlje (1851) i vojnička stega popušta. Pančevo postaje sve više sedište administrativnih, civilnih i sudskih vlasti (inače, kao slobodan ,,carski,, grad, ono ima svoju ,,komunitetsku,, upravu, sa sudovima, poreskim zvanjem, gruntovnicom, siročadskim stolom, sanitetskim odeljenjem i policijom).

    Što se tiče crkvene jurisdikcije, Novo Selo, zajedno sa Pančevom, potpada pod temišvarsku episkopiju, te pod karlovačku mitropoliju (koja je posle 1848. godine podignuta na rang patrijaršije). Vladika je vodio računa ne samo o sveštenim licima, već se brinuo i o postavljanju učitelja (za vreme Vojne granice, u dogovoru sa vojnim rukovodiocima), o izgradnji i opravci crkava, a i škola, te o organizovanju i koordiniranju nastave u školama, sa obaveznom veronaukom (katihizisom). Rumuni, pak, sa ove teritorije, uključujući i Novoseljane, potpadali su, crkveno, pod vršačku eparhiju (koja je osnovana još 1791. godine). 1866. godine osniva se za Rumune posebna, karansebeška eparhija, te 1868. godine bivaju tu priključeni i Rumuni sa ove teritorije. U Novom Selu je od samog početka bilo po dva ili tri sveštenika. Krajem prošloga veka tu je prebačen i rumunski protopopijat (koji je ranije bio u Pančevu, Dolovu i Uzdinu), te je tu njegovo sedište ostalo do naših dana. Crkveno odvajanje Srba i Rumuna (započeto i dobijeno još 1864. godine, kada se, pod Andrejem Śagunom, osniva erdeljska mitropolija, sa sedištem u Sibiu) u Novom Selu započinje 1872. godine, a završava se 1875. godine (dve godine kasnije Srbi grade i posebnu crkvu).

      Austro-ugarskom nagodbom od 1867. godine — mada se Granica ukida formalno tek 1872. godine, ali zadnjih godina ona skoro da nema više nikakvu funkciju niti vlast — počinie nova era, ona mađarske predominacije, i mađarskog jezika, naravno. Te godine se osnivaju županije i na teritoriji Vojne granice, sa srezovima i opštinama. Novo Selo pripada bečkerečkoj torontalskoj županiji, sa sreskim zvanjem u Pančevu. Županije, na čelu sa velikim županom i podžupanom, imaju najšira ovlašćenja, sa podređenim im kongregacijama i povereništvima i administrativnim odborom. Tu je bila i sudska vlast (sa urbarijalnim, vlastelinskim, civilnim, krivičnim i stečajnim sudovima), siročadski sto i finansijsko zvanje. U Pančevu su bile, manje razgranate, niže, sreske instance administrativne i sudske uprave.

    Novo Selo je preživelo i prvi svetski rat, masovnim učešćem, putem prisilne mobilizacije, na raznim frontovima, naročito na italijanskom i ruskom frontu (tu su, od zarobljenika, neki učestvovali i u Oktobarskoj revoluciji, kao Nikola-Nika Lautaš—,,Farbar,,, Miltuin Militarov—,,Špengler,, i dr.). Ne zna se tačan broj poginulih Novoseljana u prvom svetskom ratu, ali ih je sigurno bilo dosta (pred srpskom crkvom je u međuratnom periodu podignut ,,krst,,, spomenik palim Srbima iz sela u ovom ratu).

    Zatečeni administrativni sistetm, županijski, životario je, u drugim uslovima, i posle stvaranja Kraljevine SHS (odnosno Jugoslavije), sve do 1927. godine. 1919. godine, posle razgraničenja prema Rumuniji, stvorena je nova županija, Torontalsko-tamiška, sa srezovima (na ovom terenu) velikobečkerečkim, velikokikindskim i belocrkvanskim. Pančevo (gde je pripadalo i Novo Selo, kao podređena opśtina) i Vršac, kao bivši slobodni gradovi, imali su svoju posebnu autonomiju u rangu županija (ovaj status ukinut je 1925. godine). Inače, Vojvodina je, posle 1919. godine, imala svoju, ograničenu, ipak, autonomiju, sa posebnom vladom (koja se kasnije ukida). Posle Oktobarske i Mađarske revolucije (1917. i 1919. godine) neka gibanja osećaju se i u Novom Selu, naročito na izborima od 1920. godine, kada se pojavljuju i komunisti (,,sindikalisti,, među njima Jefta Tovladijac-Rotar, Lazar Omorjan-Galan, Mita Militarov-Dolcan, Nikola-Nika, Čebzan-Lungu i dr.).

   1927. godine proglašene su u Kraljevini SHS oblasti, te Novo Selo biva uključeno u Beogradsku oblast (koja zahvata deo Šumadije i predele uz Tisu, sa vojvođanskim gradovima Pančevom, Velikim Bečkerekom i Velikom Kikindom). Za Novo Selo srez je bio (i ostao i iza toga) u Pančevu, sa svim administrativnim, sudskim i vojnim nadleštvima. 1929. godine, posle 6-to januarske diktature kralja Aleksandra i proglašenja Kraljevine Jugoslavije, stvara se Dunavska banovina, sa Pančevom kao srezom. Otpori radikalskoj, centralističkoj i velikosrpskoj politici režima toga vremena osećaju se u selu bar na izborima opredeljenjem, uvek velikom većinom glasova, za opoziciju (Davidović Maček, te Duda Bošković kao poslanik na listi ove stranke). Rumunska inteligencija, učitelji i sveštenstvo, kao i imućni seljaci u selu, pošto su se pokušali vezati   bez nekog uspeha među Novoseljanima za tzv. Rumunsku stranku (1923—1929. godine, ukinuta posle 6. januara), oponiraju zvaničnoj politici sopstvenu disidentsku i nacionalističku politiku. Pred drugi svetski rat, a naročito posle 1936. godine, ovu politiku ozvaničuje društvo (ispočetka kulturno, sa prosvetiteljskim ciljevima) ,,Astra,, .

    Inače, ovi elementi će, uglavnom, biti i nosioci kolaboracionističke politike za vreme nemačke okupacije (1941—1944).

     O drugim posebnim događajima, vidovima aktivnosti i akcijama u selu, govori se posebno (u zasebnim poglavljima, a i u hronici događaja, na kraju). Da ovde samo pomenemo neke od najvažnijih, u kratkim crtama.

   Od usmenih predanja, zabeleženih decenijama unazad, navedimo neka, interesantnija.

   Nekada se pšenični hleb koristio vrlo retko, već pretežno proja i kačamak (mamaljiga). Ljudi su bili i slabi zemljoradnici; u početku su im vojne vlasti (to važi prvenstveno za Rumune, koji su bili dobri stočari-ovčari, a imali su i ergele konja, stada volova i krava) davale zemlju na obradu na silu, čak sa batinama (po turu, đački) da bi zemlju primili. Negde početkom prošlog veka su zimi stoku, naročito ovce, držali u ,,torini,, na ulici, sa tuluzinom i odgovarajućom zimskom hra- nom, sa vatrama, pićem i šalama. Zemlju nisu đubrili, već su stajsko đubre bacali u rupama na kraju sela, odakle su ga vukli Nemci iz Francfelda (kasnije su ovo đubre prodavali ovima sa čitavim kolima kao mernom jedinicom).

   U selu je postojala i vetrenjača, koja se održala do početka našeg veka. A postojale su i suvače (mlinovi na ,,suvo,,, sa žrvnjem). Postojala je i uljara (,,olajnica,,, privatna, svakako), gde se cedilo ulje, najpre od semena ludaja, a tek kasnije i od suncokreta. U selu su postojala dva mlina (motorni, na mestu sadašnjeg, modernog, i drugi na putu za Vladimirovac, parni, koji je držao neki Jevrejin Kobi).

     Za vreme haranja kolere Ijudi su mazali ramove prozora i vrata sa belim lukom kao preventivnim sredstvom. Inače su zarazne bolesti, naročito šuga, uzimale velikog maha, zbog teških higijenskih prilika.

   Na mestu ,,starog šinteraja,, , prema šumi, bio je krematorijum za uginule životinje (konje, krave i goveda, ovce, pse).

Zabeležimo i neke od službenih podataka:

    Ne zna se tačno kada je ustanovljena pošta u selu, ali se veruje da je jedna kambijatura (menjanje konja poštanskih diližansi) postojala u selu još početkom XIX veka. Telegraf je, po svoj prilici, uveden tek 1866. godine, a telefon, preko železničke stanice, čak 1896. godine.

     Ugledna bašta voćarstva pominje se u selu još 1819. godine.

1832. godine izgrađen je kameni put koji ide kroz selo na relaciji Pančevo—Vršac (on je postojao tu i ranije, ali biće da je bio zemljani).

       U Novo Selo su se preseljavale, u više mahova, čitave porodice iz Ovče, zbog čestih poplava (izliva Tamiša i Dunava) koje su zahvatile to selo. Čak im je opština dala i čitav deo atara za obradivanje. Tako u jednom cirkularnom pismu, od 30. III. 1895. godine, novoseljanski rumunski prota traži priloge za pripomoć ovima koji se nalaze u selu (a i u Beogradu, Zemunu i Pančevu).

     Želemička pruga (što znači i stanica u Novom Selu) Pančevo—Vladimirovac (pruga broj 186) dovršena je i puštena u rad 1896. godine.

    Posle prvog svetskog rata, u dva maha, vršene su kolonizacije u selu (1922. i od 1929—1934) tzv. dobrovoljaca (iz prvog svetskog rata, protiv Austrije) iz Like, ali i iz Bosne i Crne Gore. Ovi su nastanjeni na tzv. koloniji na Dudari, a i na crepajskom putu.

      Zabeležimo još neke momente, opet po sećanju starijih ljudi (u prošlim decenijama): negde 1912. godine u selu je besneo orkan koji je obarao drveće. Prema Dolovu bio je ,,špitalj,, (bolnica), koji je kasnije bio i neka vrsta doma staraca ili prihva]ilište za seoske beskućnike. Zadnjih godina rata (1917—1918) bila je u selu velika epidemija šuge, tako da su je ,,svi,, imali. Početkom veka u selu se pojavljuju prve vršalice (na konjsku vuču, a kasnije samohodne). Traktori se pojavljuju 30-tih godina (a nešto pre toga i mašine-kosačice, najpre bez vezivanja, a posle i samovezačice). Selo je (doskora) imalo svoju ciglanu (na tromeđi atara Novo Selo-Francfeld /sada Kačarevo-Pančevo), ali su seljaci obilato pravili i pekli cigle u ,,ciglani,, . kraj sela, prema Crepaji; određeni broj komada cigala morao se obavezno davati, kao doprinos, opštini, koja je taj materijal koristila za javne zgrade. Mnogi su pravili čerpiće (nepečenu ciglu) i u svom dvorištu (u manjim količinama, jer je zemlja, glinena ilovača, bila sasvim pogodna za ovo). Prvi automobil je prošao kroz selo posle prvog svetskog rata, negde oko 1920. godine, a 1925. godine bilo je u selu oko 30 vršalica (privatnih); deset godina kasnije u selu ima 3—4 teških traktora za vršenje, te broj vršalica opada (ima ih oko 20).

 

SELO U PERIODU DRUGOG SVETSKOG RATA

I  NEMAČKE OKUPACIJE

   Još pre formalnog pokušaja pristupanja Kraljevine Jugoslavije Trojnom paktu (27. marta 1941. godine) bilo je znatnih pomeranja u službenoj politici vlastodržaca. Stojadinović, a i regent Pavle Karađorđević, sve se više orijentišu prema fašističkim silama. Nastli nacionalizam postaje sve grublji, u isto vreme kada narastaju i snage otpora. U selu zvanična Stojadinovićeva JRZ-a nije imala nekog naročitog oslonca (dokaz su izbori i izborni rezultati), pa čak ni kod srpskog življa, uprkos sreskom rukovodstvu, žandarmeriji i policiji (a u mestu je bila i jaka žandarmerijska stanica, za šire područje, i policijska ispostava). Kod rumunskog stanovništva pokušalo se stvoriti neko nacionalističko raspoloženje preko (inače kulturnog) društva ,,Astra,, čije je rukovodstvo bilo u Vršcu, a podružnica je bilo po svim mestima naseljenim rumunskim življem. Pristupanje Kraljevine Rumunije Trojnom paktu a nešto kasnije i otvoreno angažovanje u ratu protiv Sovjetskog saveza stvaralo je neke premise sa kojima su rumunski nacionalisti računali. Inače, u selu je otvorenu fašističku propagandu vršilo oko dvadesetak nemačkih porodica domaćih švaba, koji će kasnije, aprila 1941. godine, spremno dočekati nemačke okupatorske odrede.

    Pa ipak, nije stvoren neki naročiti jaz ili razdor u selu između Srba i Rumuna.

      Banatsko Novo Selo okupirano je 11. aprila 1941. godine. Jake motorizovane snage motocikla, kamiona i tenkova, toga i narednih dana, prolazili su prema Pančevu i Beogradu. Okupator je prešao granicu bez većeg otpora, ali je u rejonu Alibunara došlo do otpora. U tim borbama, kod Jermenovca, poginuo je Milan Stejić iz Novog Sela, aktivni potporučnik jugoslovenske vojske.

    U selu su bile smeštene jake nemačke snage. Nemci su uzeli vlast i zaveli policijski čas. U selu je bilo do 20 nemačkih porodica, uglavnom zanatlija i trgovaca. Prestala je sva vlast predratne Jugoslavije, a za predsednika opštine postavljen je Johan Šreder, trgovac iz mesta, zatim sodar Johan Bogert.

   Kad je rat počeo, u Jugoslovenskom ratnom vazduhoplovstvu se nalazio pilot Sava Žarkov iz Novog Sela. Zna se da je vazduhoplovnu školu završio u 15. klasi. Posle pada stare Jugoslavije, pobegao je sa svojim avionom i poginuo u vazdušnim borbama u Egiptu.

    Posle okupacije sela, okupator je izvršio popis domaćinstava i celokupne imovine Novoseljana. Izdate su kartice za snabdevanje, uvedene su legitimacije (ausvajsi), zabranjeno svako putovanje bez dozvole.

    Posle policijskog časa zabranjen je svaki izlazak iz kuće. Domaće Švabe održavale su red novostvorenom organizacijom ,,Manšaft,,, koja je postojala u selu. Švabe su, inače, držale, preko svojih radnji i dućana, skoro svu ekonomsku vlast u selu. Preko opštine vršena je rekviracija jaja, masti, žitarica i mesa, kao i raspoložive stoke.

  U selu je stvoren ,,Kulturbund,, , nemačka kulturna organizacija, koja je obuhvatala sve meštane nemačke narodnosti.

     Preko te organizacije širili su svoje ideje, razvijali svoj kulturni život. Stvorili su razne sekcije i uniformisane odrede, malobrojne, ali fanatične. Vršili su pritisak na organizaciju ,,Astra,, koja je još pre rata postojala u selu i u kojoj su bili učlanjeni žitelji rumunske nacionalnosti. U tome su imali nešto uspeha.

    Prilikom ulaska u selo okupator je postao okrutan. Srpska crkva je bila pretvorena u zatvor. Domaće Švabe bile su uglavnom te koje su privodile za njih osumnjičene ljude koje treba proveriti i zatvarati. Vojnici stare Jugoslavije išli su rasuti na sve strane vraćajući se kućama ili tražeći svoje jedinice. Njih su hvatali i zatvarali u crkvu. Pretpostavlja se da je kroz crkvu prošlo više stotina lica. Kamionima i peške, odatle su ih terali prema Alibunaru , Dolovu i drugde. Mnogi su dopali u zarobljeničke logore u Nemačku. Nisu ih mnogo saslušavali, ali su ih zlostavljali. U noći između 19. i 20. aprila jedna grupa od 15 zatvorenika izvedena je iz crkve i streljana nedaleko od sela, na 3 km, na putu prema Dolovu. To se ne bi možda nikada saznalo da Mita Caran, zemljoradnik, nije posle 20 dana, kopajući kukuruz na svojoj njivi, naišao na zakopane leševe. Zločin je prijavljen opštini, leševi izvađeni i sahranjeni na novoseljanskom groblju. Podaci dobijeni u istorijskom arhivu u Pančevu potvrđuju da su 14 streljanih bili kolonisti-dobrovoljci iz Karađorđeva, kao i jedan Nemac, Jakov Baniš, policijski podnarednik iz Kraljevićeva (Kačarevo). Streljani iz Karađorđeva jesu: Laza Lesić, Stevan Kovačević, Dmitar Zajčević, Pavle Novaković, Dušan Galović, Miloš Majdak, Jovan Štiković, Mesa Marčić, Ilija Medić, Đuro Ćorica, Ilija Stanisavljević, Đuro Mihić, Jovo Radmanović i Jovan Zutić. Okupator nije obznanio ovo streljanje.

    Zna se da su u crkvi bili zatvoreni i kolonisti iz sela, David Grubar i Petar Miljanović. Nestali su i oni kao žrtve okupatora. U crkvenoj porti bio je zatvoren i Svetomir Novaković, mladić zatečen kako, po zadatku, seče telefonske žice. Streljan je u porti. Osim imenovanih, streljana su još dvojica, čiji su leševi nađeni na polju, na jednoj njivi prema Vladimirovcu. Njihov identitet nije mogao biti utvrđen, jer nisu kod sebe imali nikakvih isprava. Tu je streljan i Paja Caran iz mesta. On se pre rata nalazio u zatvoru, zbog krivičnog dela. Došao je kući, ali je zatvoren u crkvi (potkazan od jednog mesnog Nemca) i odatle streljan.

   Za ratnog komandanta sela postavljen je potpukovnik Graf. Okupator je ovo mesto koristio, kao strateški važno, zbog dobrih veza, tvrdog puta i železnice.

    Na prostoru kraj železničke stanice delovala je radna organizacija ,,Tot,, . Napravljene su ogromne drvene barake, tri velika magacina (silosi). Razni materijali (uglavnom odeća i obuća) vozovima su dovoženi do silosa, a vagonima i kamionima transportovani u raznim pravcima i snabdevane nemačke trupe sa šireg područja. Zbog velike prostranosti sela, Nemci su ovde držali trupe koje su obučavali i spremali za front. Mnoge šire ulice, uglavnom prema krajevima sela, bile su pune mehanizacije. Najviše je bilo kamiona. Prilikom uspostavljanja svoje vlasti, okupator je od pojedinih kolonista oduzeo njihovu dobijenu zemlju i do- delio domaćim Švabama, iz sela i Kraljevićeva (Kačareva). Obrazloženje je bilo da se ne bave zemljoradnjom.

     Dosta meštana se u to vreme nalazilo u zarobljeništvu u Nemačkoj.

    U selu su se pojavile i prve akcije. Grupa omladinaca iz Pančeva izvršila je jula meseca 1941. godine paljevinu žita u ataru Novog Sela. Paljenje je izvršeno na njivama prema Dolovu, preko pruge, kod železničke stražare broj 2. Ovu grupu omladinaca predvodio je Sava Pandurov iz Pančeva.

     Nemci su svoje sposobne građane pozivali u vojsku. U selu su uzeti svi sposobni mladići, Rumuni i Srbi, na ,,obavezan rad,, u nemačkim kućama, gde su muškarci bili u vojsci. Obrađivali su im zemlju i gajili stoku. Rad je trajao od tri do devet meseci. Na rad su išli širom Banata. Novoseljani su radili i na drugim poslovima, koje je okupator odredio i smatrao važnim. Rad je bio obavezan. Radilo se dosta puta pod stražom. U selu je bilo i otpora i bežanja sa rada. Pojedinci su se krili, nisu hteli da se odazovu nemačkom zahtevu. Mnogi su napustili selo i otišli u druga mesta. Na prisilnom radu kod banatskih Nemaca umro je mladić Vasa Bugarin iz sela.

     U zarobljeničkom logoru je bio i Sava Lautaš, iz mesta. Kao internirac, ostao je u logoru dva meseca. On je pre rata radio kao službenik pri Generalštabu stare jugoslovenske vojske. Posle izlaska iz logora, živeo je u Petrovcu na moru. Tu se povezao sa pozadinskim radnicima na ovom terenu i pomagao NOB, a nešto kasnije zaposlio se kod okupatorskih vlasti i počeo da radi isključivo kao obaveštajac. Prikupljao je značajne podatke koji su ilegalnim kanalima stizali do štabova jedinica NOP-a. Iz jednog dokumenta štaba primorske operativne grupe vidi se da su podaci koje je davao Lautaš bili veoma korisni i da su se odnosili na šire područje (od Skadra do Splita). Iz izveštaja se vidi kakve su mu direktive davali za daljni obaveštajni rad.

    Nemci su saznali za njegovu obaveštajnu delatnost i streljali ga u Baru, sredinom 1944. godine. Evo još jedne žrtve okupatora. U glavnoj ulici živeo je poznati zidar Ljuba Krčmarov. Njegov stariji sin Dušan, berberski pomoćnik, za vrerne rata živeo je u okupiranom Beogradu. Bio je član KPJ. Aktivno se suprotstavljao okupatoru. Idući sa jednog zadatka, naišao je na zasedu. Tom prilikom ubija nemačkog agenta, ali biva i sam ranjen. Nemci su ga uhvatili, lečili i streljali 1944. godine.

    Za vreme okupacije došlo je i do nekoliko veza sa pokretom otpora. Bile su kratke i pojedinačne. Porodica Svetozara Modošanova primila je 1942. godine neke drugove da se odmore i sklonili ih u baze koje su napravili u ambaru i na tavanu kuće. Prvi put su došli 17. marta 1942. godine, u 2 sata ujutru i smešteni su u bazu. Milka Modošanov je išla u Pančevo, na vezu, kod Svetislava Jovanovića, donosila materijal i radio-vesti. Nisu znali tada ko su i kako se zovu. Iz ove baze odlazili su na teren prema Padini i Dolovu. Beljini (Modošanovi) su ih snabdevali alatom, motikama, da bi lakše prošli pored mnoštva Nemaca koji su se nalazili u selu. Tri puta su odlazili i dolazili, do onog dana kada je poginuo narodni heroj Žarko Zrenjanin, u Pavlišu. Kasnije se saznalo da su ta tri druga bili Dejan Brankov, Strahinja Stefanovič i Žarko Zrenjanin. U selu su boravili tri puta. svaki put po deset i više dana.

   Veza sa partizanskim odredima uspostavljena je početkom 1944. godine. Jedna je bila iz Dolova, preko Dragice Stojković, druga iz Srbije, za Petra Markovića. Vezu je održavao i Valeri Stamatov. Kontakata je bilo i sa Kovinom, preko Krsta Franete. Dušan Mihajlov-Ladaš održavao je vezu sa Beogradom i nosio poruke u Zrenjanin i Pavliš i predavao ih na potrebno mesto. U sve ove veze bilo je uključeno oko 30 aktivista i omladinaca (naročito 1943. i 1944. godine).

     Policijski čas, okrutnost okupatora i sva oštrina koja je ispoljavana prve dve godine rata, počela je da jenjava. Početkom 1943. godine u Novo SeIo su počeli da dolaze omladinci-fudbaleri, koji nisu mogli i smeli da igraju fudbal u gradovima. U selu je stvoren klub ,,Banatsko Novo Selo,, , koji je postojao i pre rata. U tom novom klubu igralo je oko 10 igrača sa strane, a samo jedan ili dva iz sela. To je bio jedini slobodniji izlazak i okupljanje omladine.

   U leto 1944. godine bila je i akcija partizana u Crepaji i boravak partizanskih odreda na terenu oko Dolova i u Deliblatskoj peščari.

    Mnogi meštani, idući na njive, sretali su se sa partizanima i sa njima vodili razgovore. Vodili su razgovore o situaciji u selu, o broju Nemaca na silosu, a bilo je i poruka da će izvršiti napad na te objekte.

   Prvi Novoseljani su u partizanski odred otišli 8. avgusta 1944. godine. Toga dana u Peščaru su stigli: Dušan Mihajlov, Pera Savković, Sava Rašić, Duško Caprđa i Dragoljub Krivokuća. Iz odreda su otišli u popunu IV brigade XVI divizije. Prvi poginuli ratnik iz sela bio je Caprđa, a poginuo je i Rašić. Krivokuća je poginuo na prelazu pruge kod Stare Pazove. Mihajlov je ranjen u glavu kod Laćarka u Sremu, a Savković je postao oficir JNA.

    Druga polovina 1944. godine bila je kišovita. Blatnjave ulice otežavale su okupatoru kretanje vozila po selu, kao i održavanje veza sa okolnim mestima. Crvena armija napredovala je kroz Rumuniju i bilo je samo pitanje dana kada će selo biti oslobođeno. Nemci su držali straže na silosu, čuvali prugu, mlin i još neke objekte. Užurbano su spremali selidbu švapskih porodica, ali im je rad ometalo nevreme i neprekidna kiša koja je padala tih dana. Nemačka komanda donela je odluku da, posle premeštanja robe, zapali i uništi silose koje su sagradili. To su učinili 3. oktobra 1944. Građevine su bile od lako zapaljivog materijala i, uz pomoć benzina ove su toga dana do temelja izgorele. U njima je izgorela i manja količina odeće i obuće, a nešto robe uspeli su da izvuku i odnesu i sami meštani, naročito oni iz ulica blizu silosa. Nemci su pred veče stavili prepreke preko druma gde je bio zabranjen svaki prelaz. Neke porodice domaćih Švaba povukle su se i napustile selo, dok su neke ostale. Kasnije je utvrđena njihova odgovornost i udeo u okupaciji.

 Oko 8 časova uveče povukli su se nemački vojnici prema Pančevu, a borna kola su otišla prema Crepaji. Te noći, priIikom povlačenja Nemaca i ulaska partizanskih odreda i Crvene armije nekoliko minobacačkih granata palo je na selo. Od mine koja je pala u dvorište Svetozara Stejića, lakše je ranjen njegov sin Laza. U istom dvorištu, od zadobijenih rana ubrzo je umro Gliša Babić iz Barande, koji je radio kao nadničar i sluga u Novom Selu. Od povreda ranjavanja, kasnije, umrli su i Lazar Balnožan i mesar Milan Simić. Lakše je ranjen Momčilo Grujić.

OSLOBOĐENJE SELA, PRVE RADNE AKCIJE I POČETAK

RADA DRUŠTVENO-POLITIČKIH ORGANIZACIJA

 

     Noću, 3. oktobra 1944. godine izviđačke jedinice Crvene Armije, u sadejstvu sa partizanskim odredima, prošle su kroz Banatsko Novo Selo i krenule prema Pančevu. Ove oslobodilačke snage zaustavile su se na reci Nadel i tu se front privremeno stabilizovao.

    Na vest o oslobođenju, Novoseljani su izašli na ulice da pozdrave oslobodioce. Omladinke Viorika Turku, Jelena Jovanov i Nada Stejić sašile su jugoslovensku zastavu sa petokrakom, koja je bila postavljena na opštinsku zgradu. Druge omladinke pravile su petokrake zvezde, koje su meštani stavljali na kape i revere.

     Sa 4. oktobrom, prvim danom u slobodi, došle su i nove obaveze. Sa fronta, koji se nalazio u blizini Pančeva, počeli su da pristižu prvi ranjenici. Jedna grupa aktivista smestila se u zgradi opštine i počela je da radi kao narodni odbor. Prvi zadatak im je bio smeštaj ranjenika. Obe zgrade škole, kafane, kao i druge sale, pretvorene su u bolnice. U njima je bilo smešteno preko 100 ranjenih partizana i crvenoarmejaca. Odmah je počeo da radi AFŽ (Antifašistički front žena) i pokrenula se velika akcija za pomoć bolnici i ranjenicima. Sakupljeni su kreveti, posteljina i drva, a preko puta škole, u kafani ,,Červinski,, , počela je da radi kuhinja. Grupe žena i omladinaca dežurale su u bolnici danonoćno, a neke omladinke postale su i bolničarke. Sa oslobođenjem Pančeva i Beograda ranjenici su, zajedno sa ovim bolničarkama, prešli u bolnicu tih gradova i tamo bili do završetka rata. Bolnica je radila u selu tri nedelje, a prve bolničarke bile su Mileva Gregović, Ksenija Vuković, Viorika Turku, Olga Militarov, Milka Božić i druge. Omladinska četa koja je radila pri bolnici, imala je 23 omladinaca i 22 omladinke i oni su dali 764 radna dana. Na ovom poslu zajednički su radili i Srbi i Rumuni, u takmičenju, da ispune svoje zadatke.

   Tih dana donošeni su u selo i prvi poginuli crvenoarmejci. Sahrana se obavljala u porti srpske crkve, uz sve počasti, sa plotunima, vencima i cvećem i uz prisustvo velikog broja Novoseljana. Pojavili su se i prvi problemi. Potrebe fronta bile su velike. Tražena je zamena konja, potrebno je bilo materijala i radne snage. Oktobra 1944. godine, u centru sela, održan je veliki miting povodom odlaska i ispraćaja omladinki i omladinaca u partizanske jedinice. Uz zvuke harmonika i prasak prangija, njih 36 svečano su ispraćeni za Pančevo. Sutradan bili su svrstani u XII Vojvođansku brigadu, koja je tog dana formirana u Vojlovici. Među prvima su otišli i u prvim borbama, na Batini, poginuli Krsto Franeta, Mita Martinović, Milan Čavoški, Miroslav Prole, Petar Kalaba, Jova Stejić, Ištvan Jović, Slobodan Šurjanac, a među ranjenima bili su Živko i i Srpko Kojadinović, Vuko Marković, Stevan Đakonović, Jovan Gavran, Aranđel Jevđenijević, Gavra Martinović. U borbama su bili i Todor Bogdan, Uroš Gregović, Marko Gavran, Sava Duletić, Slobodan Marković, Sava Militarov, Milan Šajn, Miloš Obrenov, i drugi.

    Odluka o formiranju Narodno-oslobodilačkog odbora u selu doneta je 9. oktobra 1944. godine. Za predsednika bio je izabran Kosta Stejić, za blagajnika Dragomir Kreculj, za sekretara Sima Topalović. Članovi odbora bili su: Dragica Stojković, Boža Simić, Mita Militarov, Stojan Bikić, Trajan Flora, Jovan Đakonović, Sava Gregović, Sava Beka, Laza Rajić, Miloš Pećanac i Sava Čavoški.

    Okupator je prilikom povlačenja uništio železničku prugu. Da bi se popravila i koristila, formirane su frontovske brigade, u kojima je radilo oko 400 Novoseljana. Radovi su se odvijali u vidu takmičenja, pod stručnim nadzorom desetara Bore Jovanovića i stalnih radnika Save Gašpara, Stevana Malajmare, Jovana Franete, Milorada Kresića, Đorđa Kirke i drugih.

   Rat je još trajao, sve je bilo podređeno borbi i daljem oslobođenju. JNOF je mobilisao sve meštane preko masovnih organizacija. Rumuni i Srbi pristupili su svakodnevno svim radovima.

   Krajem 1944. godine opštinski atar je imao oko 15.000 jutara oranice. Ulagani su maksimalni napori da se što više površina obradi. Ove radove su pratile vremenske nepogode, kao i smanjena radna snaga. Konja sposobnih za rad bilo je svega oko 50. Postojeće zaprege bile su angažovane oko bolnice, za izgradnju pruge, na radu u Pančevu, Kraljevićevu (današnjem Kačarevu) itd. Ovi radovi su se odvijali u takmičarskom duhu.

     Ovim radom dat je veliki doprinos izgradnji i obnovi zemlje. U jednomesečnom takmičenju, preko podružnica Narodnog fronta, u kome su radili aktivisti Srbi i Rumuni, bilo je sakupljeno za potrebe Armije 10.361 kg pšenice, 2.050 kg okrunjenog kukuruza, 7.326 kg kukuruza u klipu, 138 kg luka, 1.466 kg krompira, 254 kg pasulja, 81 kg masti, 2 kg vune, 279 komada jaja, 325 kg brašna, kao i 56.310 dinara.

    Još pre rata kroz Banatsko Novo Selo prolazio je dalekovod za prenos električne struje iz Zemuna za Vladimirovac, ali ondašnji vlastodršci u opštini nisu se složjli da se uključe u mrežu elektrifikacije. U nizu mnogih zadataka, 1945. godine, kroz Narodni front, pokrenuta je sveobuhvatna akcija sakupljanja žice, kablova, davanje priloga u novcu i radnoj snazi za uvođenje struje, u čemu se i uspelo. Aktiviran je i motorni mlin, formirana je zernljoradnička zadruga, otvorene su bile nove prodavnice. Svi zaposleni formirali su sindikat, koji je brojao 30 članova.

    Jedan izveštaj AFŽ-a od decembra 1944. godine govori da su se u članstvu nalazile 132 žene. Pored rada u bolnici, AFŽ se angažovao i na raznim drugim poslovima. Pletačka sekcija je isplela 39 pari rukavica i 79 pari čarapa, od kojih je jedan deo predat Armiji. Opredeno je i 12 kg vune. Krojačka sekcija je sašila 100 navlaka za jastuke i vršila opravku i šivenje vojnog rublja (šilo se i prelo za vojsku).

    Za Dečiji dom, koji je bio formiran u selu, dobrovoljno je dato 70 posteljina. Predviđeno je da u Domu bude smešteno 200 dece. Kuvarska sekcija je za mesec dana podelila 1.166 obroka hrane. Žene iz AFŽ-a takmičile su se sa Dolovom i one su sakupile 9.726 kg žita, 1.071 kg okrunjenog kukuruza, 2.121 kg kukuruza u klipu, 276 kg luka, 1.798 kg krompira, 309 kg pasulja, 113 kg masti, 15 kg vune, 395 komada jaja, 681 kg brašna, 39 kg sapuna, 249 komada peškira, 17 pari čarapa i 104.000 dinara kao novčani prilog. Sve sekcije AFŽ-a dale su ukupno 535 radnih dana.

    Pored ovoga rada, bilo je i kulturnih događaja. Održavale su se priredbe, u zajednici sa USAOJ-em. Delegacija žena i omladine posetila je Dolovo, gde je srdačno dočekana. Tamo su dali priredbu i nastupao je ženski hor, a na priredbi je bilo oko 300 posetilaca.

    Prilikom formiranja AFŽ-a, za rukovodioca je bila izabrana Milka Modošanov, a njen zamenik je bila Ana Dan. Žene su se posebno istakle u radu u bolnici. U samoj opera- cionoj sali, pored lekara Mihaj la Arhangelskog, kao pomoćnice radile su Đurđina Stejić, Ana Dan, Nada Jovanović, Desa Jorga- čević, Dobrila Jovanović i dr. Među aktivistima AFŽ-a, navedimo i ove: Julku Torbicu, Janju Dakić, Vidu Vuković, Vidu Gre- gović, Julijanu Ciku, Paulinu Boškov, Dragicu Ligezan, Mariju Stamatov, Maru Popović, Anu Tovladijac, Dragicu Malušević, Ilinku Đakonović, Tinku Ženar, Bosu Militarov, Draginju Pandurov, Smilju Modošanov i mnoge druge vredne i samopregorne žene.

Omladinski dom bio je smešten u novoj, prostranoj zgradi bivše apoteke. Omladina je imala biblioteku, folklornu sekciju, šah-klub, ekipe za tenis i stoni tenis, hor, recitatorsku sekciju i fiskulturni aktiv. U svim ovim sekcijama učestvovali su podjednako srpski i rumunski omladinci i omladinke. U no vootvorenom Omladinskom domu počeo je upis u USAOJ.

    Prvog dana upisa, 2. novembra 1944. godine, upisano je u omladinsku organizaciju 44 omladinke i 40 omladinaca, kao i 20 pionira. Za prvog predsednika izabrana je učenica Olga Nikolić, a za sekretara učenik Mihajlo Veselinov.

   U Narodnoj omladini rad se odvijao po aktivima i sekcijama. Omladinska pletačka sekcija brojala je 79 članova. Tri puta nedeljno pletene su čarape i rukavice, uglavnom za potrebe Armije. Šahisti su odigrali 1.820 partija šaha. Fudbaleri su do 1. maja 1945, godine odigrali 18 utakmica. Omladina je učestvovala i na radovima u okolini. Marta meseca 1945. godine učestvovala je omladinska četa od 64 omladinaca, u sklopu II bataljona Prve pančevačke brigade, na berbi kukuruza u Jabuci. Omladina je udarnički radila na berbi kukuruza. U izveštaju brigade kaže se da je udarna grupa iz Banatskog Novog SeIa, na čelu sa vođom grupe Milkom Božić, te članovima grupe Darom Miljanović, Olgom Militarov, Veselkom Prole i Milanom Marčetićem, postigla odlične rezultate. Svaki pojedinac iz ove grupe dnevno je obrao od 18 do 23 vrsta kukuruza. Za devet dana ova grupa je obrala 30 jutara.

      Avgusta meseca 1945. godine u Pančevu je formirana Sreska omladinska brigada od 200 omladinaca. Iz Novog Sela u toj brigadi bili su Ivan Dulić, član štaba brigade, i Đorđe Gašpar, komandant bataljona. U brigadi su još bili Nada Jovanović, Bojana Radulov, Mirko Mihajhov, Novica Parezanović i dr. Mihajlov i Gašpar stekli su zvanje udarnika. Brigada je sekla topolu za fabriku šibica, vrbu za ogrev, za bolnicu, ustanove i građanstvo. Kada je brigada završila rad, iz sela je krenuo konvoj zaprežnih vozila za prevoz drva. Prevoz je trajao nekoliko dana, a u radu su učestvovali frontovci Miku Krajnjan, Roman Belka, Trajan Beka, Lazar Roškulec, Trajan Mandreš, Stevan Malica i dr.

    Preko Narodnog odbora, pored svih radova koji su se sprovodili, pokrenuta je i akcija za izgradnju Zadružnog doma (Doma kulture). Prvi predsednik akcionog odbora za izgradnju Doma bio je Joca Ilin, a sekretar je bila učiteljica Mara Popović. Prikupljao se prilog u novcu i u naturi. Na zajedničkoj konferenciji svih masovnih organizacija, donet je plan akcija i sve organizacije su se obavezale da će dobrovoljno učestvovati u podizanju Doma: frontovske organizacije daće 23.300 dobrovoljnih radnih dana, Narodna omladina 1.100, AFŽ 320, Pionirska organizacija 700, Vatrogasna četa 130 i Lovačko društvo 35 radnih dana. U radovima oko podizanja Zadružnog doma uzeo je učešće i Savez boraca iz sela.

 

     Uporedo sa gradnjom Doma, građen je i kameni put od tvrdog puta do železničke stanice.

  Akcioni odbor za podizanje Zadružnog doma uzeo je sav prihod od igranki, izdavao markice, koje su se davale uz svu robu koja se prodavala u trgovinama i kafanama.

  27. XII 1945. godine održana je akcija sakupljanja stakla, u kojoj su učestvovali mnogi meštani sela. Dalja akcija za sakupljanje novca, kao pomoć radničkoj klasi Trsta i Julijske krajine, dala je 3.500 dinara.

   U selu su radile i čitalačke grupe. Pri Narodnom frontu delovalo je 75 agitatora, koji su tri puta nedeljno okupljali veliki broj meštana po ulicama i tu su se prorađivali razni materijali. Čitale su se knjige i brošure, razni članci, pričalo se o radu i proizvodnji. Čitalačke grupe radile su po rejonima, u privatnim kućama i to u večernjim časovima. Rad grupa trajao je od 2 do 3 dana, u svakoj grupi bilo je od 10 do 30 meštana svih uzrasta.

   Skojevska organizacija je 1945 godine imala 42 člana. Sekretar je bio Stevan Đakonović, a članovi sekretarijata Jovan Sefkerinac, Đorđe Gašpar, Milka Božić, Vuko Marković, Jelena Jovanov i Živko Kojadinović. Pred izbore za Ustavotvornu skupštinu održan je u Pančevu veliki narodni miting. Na zboru od 6. oktobra, na godišnjicu oslobođenja Pančeva, učestvovalo je iz sela 220 omladinaca.

  Priredbe je zajednički pripremala srpska i rumunska omladina, pa je i program bio mešovit. Tako je na priredbi koja je održana 14. januara 1946. godirie, u korist Crvenog krsta, prva tačka bila na rumunskom jeziku.

  Iste godine formiran je i aktiv USAOJ-a, koji je obuhvatao rumunsku omladinu; predsednik je bio Paja Blagoje, a sekretar Vasilije Sfera. U organizaciju Narodne omladine primljeno je 155 novih članova, uglavnom jz redova rumunske omladine.

  Na izgradnju Autoputa otišlo je 19 omladinaca. I na drugim radnim akcijama iz sela učestvovao je veći broj omladinaca i omladinki.

  Drugim aktivom Narodne omladine rukovodio je Trajan Gilezan. Sekretar za dva ,,kvarta,, , bio je Đorđe Zajec.

  Aktiv Narodne omladine u SRZ ,,Bratstvo-jedinstvo,, priredio je program vesele večeri. Priredba je organizovana na otvorenom prostoru. Prisutno je bilo oko 500 posetilaca. Sekretar aktiva bio je Jovan Marković.

 

   Predsednik aktiva srednjoškolske omladine bio je Danilo Stanišić, a aktivom radničke omladine rukovodila je Savka Grubar.

   Mesni komitet Narodne omladine izabran je 14, januara 1950. godine, a za predsednika je izabran Sava Stanišić. U ovom periodu predsednici USAOJ-a bili su još Sava Šurjanac, Vlada Krivokuća, Đoka Ančić, Nikola Marković, Uroš Pucar i dr.

   Iz sela u Sreski komitet SKOJ-a i Narodne omladine prvo je otišla Jelena Jovanov, a kasnije Vuko Marković, Stevan Đakonović, Momčilo Grujić, Miloš Miljanović, Đoka Ančić i dr.

    Pionirskom organizacijom posle oslobođenja rukovodila je Vukica Grozdanović, upraviteljica Dečijeg doma, a zatirn učiteljica Jelena Mucu. Formiran je i Pionirski štab.

 

ORGANI NARODNE VLASTI, NACIONALIZACIJA, AGRARNA

REFORMA, OSNOVI SAMOUPRAVLJANJA I

KOMUNALNI SISTEM

 

     Odmah po oslobođenju sela, formiran je Mesni narodni odbor (rat za oslobođenje je i dalje trajao, jer drugi delovi zemlje još nisu oslobođeni), koji je, po direktivama Partije (u selu je postojala partijska organizacija), svu svoju aktivnost usmerio na pomoć frontu, pod parolom ,,Sve za front svi na front,, .

     U selu su odmah delovale i ostale društveno-političke organizacije; Jedinstveni narodno-oslobodilački front (JNOF), Ujedinjeni savez antifašističke omladine (USAOJ), pod rukovodstvom SKOJ-a, Antifašistički front žena (AFŽ), koje mobilišu sve meštane (Srbe, Rumune i dr.) da zajedno, zbratimljeni, udruže sve snage za pomoć frontu.

   U zgradi bivše privatne apoteke smeštene su sve društveno-političke organizacije. Partijska organizacija je imala posebnu prostoriju za održavanje svojih sastanaka i važnijih skupova. Inače, za sastanke i konferencije korišćene su sve moguće prostorije (za konferencije velika sala bivše privatne kafane, gde je, inače, omladinska organizacija održavala i igranke), pa čak i otvoreni prostor pred Mesnim narodnim odborom.

 

     A sastanaka, konferencija, dogovora bilo je na pretek; takođe je svaki veći skup praćen narodnim veseljem, dok su omladinski skupovi praćeni logorskom vatrom ili igrankom.

   Odrnah po završetku rata (maj 1945), počele su pripreme za prve izbore u slobodi, za koje, po prvi put u istoriji, pravo glasa imaju i žene. Antifašistički front žena, Rumunke i Srpkinje, zajedno, razvijaju veliku aktivnost. Cilj je bio da se žene, pre svega Rumunke, što brže uključe u društveni život (radne akcije, kursevi, posela, konferencije, priredbe).    Škola sa svojim učenicima, roditeljima učenika i prosvetnim kadrom, bila je svugde prisutna (pored nabrojanih oblika rada, škola je uvek dopunjavala priredbe specifičnim formarna: tačkama dramske sekcije, folklorom, horom itd.).

   Izbori, održani ujesen 1945. godine, za Konstituantu (Ustavotvornu skupštinu), svojim rezultatima, pre svega izlaskom na izbore, a i ishodom glasanja, konačno su verifikovali poverenje meštana u novi režim. Učešće na izborima, koje je bilo masovno, kao i glasovi meštana, jasno su govorili o opredeljenju Novoseljana.

   Paralelno sa ovim aktivnostima, u selu je sprovedena agrarna reforma i kolonizacija (Zakon o agrarnoj reformi i kolonizaciji usvojen je 23. VIII 1945. godine). Veliki posedi su oduzeti, a posedi bogatijih zemljoradnika ograničeni na maksimum od 20 ha. Tako je stvoren fond zemlje za agrarnu reformu.

    Na osnovu ovog zakona  JNOF je, putem konferencija, okupljao sve zainteresovane — podeljena je zemlja (iz fonda agrarne reforme) kolonistima i meštanima bezemljašima ili onima sa malo zemlje. U selu je nestalo bezemljaša. Dotadašnje sluge na velikim posedima, dobijali su svoju zemlju, koju su počeli samostalno da obrađuju. Formirana je seljačka radna zadruga udruživanjem zemljišta i inventara članova zemljoradnika.

     Sledećim Zakonom o poljoprivrednom zemljišnom fondu opštenarodne imovine (usvojen 27. V 1953. godine), otkupljuju se viškovi privatnog poseda iznad 10 ha za zemljoradnike-proizvođače i iznad 3 ha za ostale. Iz fonda otkupljenog zemljišta (za otkupljenu zemlju plaćanje je vršeno obveznicama) formira se Poljoprivredno dobro ,,Brazda,,.

  U periodu 1949—1952, u Mesnom odboru su aktivno, pored ostalih, bili na funkcijama: Milan Kojić, predsednik, Sfera Vasilije, sekretar (od 2. VIII 1949), zatim Lazar Boljancu-Lazi kao sekretar (od 4. 11 1950); sledi, u funkciji predsednika, Mita Militarov.

 

    Zapisnik od 4. IV 1952. godine registruje, u funkciji predsednika, Lazara Boljancu, a kao sekretara Savu Šurjanca. Kasnije funkciju sekretara Mesnog odbora zauzima Vuk Vešović i zadržava je do reorganizovanja teritorija opština (1959. godine).

    Paralelno sa razvojem samoupravljanja i funkcije vlasti (Mesnog odbora) se menjaju. Zakonom od 1952. godine počinje decentralizacija državne vlasti. U Banatskom Novom Selu se formira opština, a Zakonom iz 1955. godine (Zakon o uređenju opština i srezova) u selu se bira Narodni odbor opštine Banatsko Novo Selo, sa savetima i komisijama, i time se konstituiše ceo mehanizam društvenog samoupravljanja (zborovi birača, referendum).

    Evo spiska odbornika 1955. godine: Lazar Boljancu-Lazi, predsednik; Sava Konstantinov, potpredsednik, Jovan Boljanac, Nikola Srbin, Vasilije Rusovan, Trajan Dojčanin, Bora Jovanović, Sava Šurjanac, Božidar Simić, Petar Kostić, Stevan Sakošan, Jefta Pandurov, Mara Popović, Kosta Boljanac, Radovan Ankajcan, Valeri Dujnja, Viktor Malajmare, Petar Srbin, Mita Bogdan, Paja Ardeljan, Paja Lautaš, Jefta Malajmare, Stevan Stamena. Za sekretara ponovo je izabran Vuk Vešović.

    U svim delatnostima organizacija u selu takođe deluje mehanizam društvenog samoupravljanja (radnički saveti, samoupravna tela).

   Na izborima održanim 1957. godine, Narodni odbor opštine se konstituiše u dva veća: Opštinsko veće (23 odbornika), Veće proizvođača sa grupom industrije (3 odbornika) i grupom poljoprivrede (18 odbonika).

   Za izbore (Opštinsko veće) predlagano je 46 odbornika, od kojih je izabrano 23. U selu je ukupno upisano 4.647 birača (od toga 2.367 žena), a za predložene kandidate je glasalo 4.367 birača 93,9% (od toga 2.269 žena). Od žena, u Opštinsko veće su izabrane: Mara Popović, Mirjana Pernjak i Ljubica Modošanov. Nedelju dana kasnije (2. i 3. novembra) održani su izbori za Veće proizvođača u grupi industrije (obuhvaćeno i zanatstvo). Bilo je upisano 126 birača; glasalo je za kandidate 122 (96,8°o). a u grupi poljoprivrede je upisan 3.671 birač (1.890 žena), koji biraju 18 odbornika (96,9%).

 

Dajemo spisak izabranih odbornika 1957. godine:

Opštinsko veće: Sava Šurjanac, Nikola Rusuloj, Sava Simić, Mihajlo Slepčević, Nikola Marković, Jefta Pandurov, Mita Sočinjanc, Sabin Blagojev, Sava Malica, Nikola Srbin, Paja Lautaš, Lazar Boljancu-Lazi, Bora Jovanović, Mirko Miljanović, Mara Popović, Đorđe Rudnjan, Đorđe Malajmare, Mirjana Pernjak, Roman Malajmare, Boža Simić, Ljubica Modošanov, Miodrag Stejić, Radovan Ankajcan.

Veće proizvođača: u grupi industrije: Branko Đakonović, Mita Ligezan, Todor Mandreš. U grupi poljoprivrede: Andreja Grujić, Mateja Ortopan, Sava Luković, Vasa Veselinov, Vasa Rusovan, Nikolice Mik, Petar Flora, Čeda Čulibrk, Agnica Stamatov, Stevan Šublja, Stevan Pavlov, Đorđe Mađar, Nikola Maglić, Milan Grba, Vukosava Vešović, Đorđe Ardeljan, Ljubomir Mandreš, Branko Pucar.

 Za predsednika Narodnog odbora ponovo je izabran Lazar Boljancu-Lazi.

   Krajem 1959. godine, reorganizacijom opština i srezova, Banatsko Novo Selo se spaja sa opštinom Pančevo, formirajući (sa ostalim opštinama) jaču, teritorijalnu veću opštinu, sa razvijenom poljoprivredom, industrijom, sposobnom da na širem regionu dalje razvija sistem društvenog samoupravljanja, programiranjem i razvijanjem materijalne baze.

    U selu radi Mesna kancelarija opštine, a Mesna zajednica preuzima ulogu koordinatora vođenja i rešavanja svih interesa meštana. Njena afirmacija se vidi u realizacijama (pre svega na komunalnom uređenju) i usponu sela.

 

 
Prva stranica Fotografije Mapa Forum E - mail Galerija slika BNS novosti